===== СТРАНИЦА 30 ===== Азиатские исследования: история и современность, № 3 (11), 2024 ФИЛОЛОГИЯ Научная статья УДК 398 ОНДАР ДАРЫМАНЫҢ ААС ЧОГААЛ ӨНЧҮЗҮНҮҢ ТЫВА ЭРТЕМГЕ УЖУР-ДУЗАЗЫ (ЗНАЧЕНИЕ ФОЛЬКЛОРНОГО НАСЛЕДИЯ ОНДАРА ДАРЫМА ДЛЯ ТУВИНСКОЙ НАУКИ) Зоя Б. Самдан Тувинский институт гуманитарных и прикладных социально-экономических исследований при Правитель- стве Республики Тыва, кандидат филологических наук, ведущий научный сотрудник, Кызыл, Республика Тыва, Россия, samdan-sn@yandex.ru Аннотация: В данной статье автор на основе своих предыдущих статей и новых публикаций о собирателе тувинского фольклора О. К.-Ч. Дарыме впервые приводит обобщенный научный анализ собранного им материала. В результате анализа автор приходит к выводу, что многоранную деятельность О. К.-Ч. Дарымы необходимо рассматривать в системе традиционной культуры тувинского народа и продолжить изучение его наследия с точки зрения новых подходов современной фольклористики. Ключевые слова: Ондар Дарыма, собиратель тувинского фольклора, многогранность личности, значение трудов Для цитирования: Самдан З. Б. Ондар Дарыманың аас чогаал өнчүзүнүң тыва эртемге ужур-дузазы // Азиатские исследования: история и современность. 2024. № 3 (11). С. 30–44. DOI: 10.24412/2782-6139-2024-3-11-30-44 THE IMPORTANCE OF THE FOLKLORE HERITAGE OF ONDAR DARYMA FOR TUVAN SCIENCE Zoya B. Samdan Tuvan Institute of Humanitarian and Applied Social and Economic Research under the Government of the Republic of Tuva, Cand.of Sci. (Philology), Leading Researcher, Kyzyl, Republic of Tuva, Russia, samdan-sn@yandex.ru Abstract. In this article, the author, based on his previous articles and new publications about the collector of Tuvan folklore O. K.-C. Darym, for the first time provides a 30 ===== СТРАНИЦА 31 ===== З. Б. Самдан generalized scientific analysis of the material he collected. As a result of the analysis, the author comes to the conclusion that the multifaceted activities of O.K.-C. Daryma should be considered in the system of traditional culture of the Tuvan people and continue to study their heritage from the point of view of new approaches of modern folklore. Keywords: Ondar Daryma, Tuvan folklore, the versatility of personality, the significance of works. For citation: Samdan, Z. B. (2024) “The Importance of the Folklore Heritage of Ondar Daryma for Tuvan Science” // Asian Studies: History and Modernity, no. 3 (11), p 30–44. DOI: 10.24412/2782-6139-2024-3-11-30-44 Киирилде Тыва аас чогаалының сураглыг чыыкчызы О. К-Ч. Дарыманың 90 хар оюнга тураскааткан эртем-практиктиг конференцияга ооң арттырып каан байлак өнчүзүнүң эртемге ужур-дузазының дугайында ниитизи-биле сайгарып түңнээри тыва фольклористиканың амгы үеде сайзыралынга эргежок чугула айтырыг бооп турар. Мооң мурнунда шинчилелдерге ооң ажылын эртем езузу-биле чедир үнелевейн турганын барымдаалааш, амгы үе-чадада ол байлак өнчүнү чаа көрүш-биле үнелеп сайгарар айтырыгны бо чүүлдүң сорулгазы кылдыр салдывыс. Ук сорулганы боттандырары-биле, тодаргай барымдааларга даянып тургаш, дараазында айтырыгларга харыылаарын чугулалап ажылды үш тургузуглуг кезекке чардывыс: 1) О. К.-Ч. Дарыманың байлак өнчүзүн тудуштуруп турар кижи биле бойдустуң харылзаалыының дугайында кол идея тыва улустуң сүлде-сүзүүнүң дөзүнде деп бодалды тодарадыры; 2) ону чүге “улусчу эртемден” деп үнелээнин тодаргай фактылар-биле шынзыдары; 3) эртемденниң аас чогаалды чыыр, парлаар, шинчилээр талазы-биле ажылдарының база ооң дугайында ажылдарның үе- чадалары; тыва эртемге киирген үлүг-хуузунуң бүгү Россия болгаш делегей чергезинче үнгенин бадыткаары болгаш ол өнчүнү эртем ёзузу- биле улаштыр шинчилээриниң айтырыглары. Тыва чоннуң сүлде-сүзүүнүң кадагалакчызы “Чавынчактың адаанга кандыг-даа аът турар. Самдар хөректээштиң иштинге кандыг-даа эр олурар”. /Тыва улустуң үлегер домаа/ 31 ===== СТРАНИЦА 32 ===== Азиатские исследования: история и современность, № 3 (11), 2024 О. К.-Ч. Дарыманың 90 харлаан мугур оюн 2024 чылдың апрель 10-да, ооң төрээн институду ТГТШИ (Эрги аттары ТДЛТЭШИ, ТИГИ), кады ажылдап чораан коллегалары, өөреникчилери, чалаттырган аалчылар, бүгү тыва чон-биле кады эртем конференциязы кылдыр эрттиргени – улусчу эртемденге хүндүткелдиң демдээ база ол ышкаш аас чогаалының чидиг айтырыгларын сайгарып чугаалажырынга эптиг байдалды берип турар хемчег-дир деп демдеглээри чугула. О. К.-Ч. Дарыманың байлак өнчүзүнүң ниити үнелели, ылаңгыя эртем деңзигүүрү, амдыызында чедир кылдынмаан бооп турар. Ынчангаш бо чүүлдү бижип турар кол сорулгавыс – мооң мурнунда үнген статьяларывысты уламчылап [Самдан, 2004, 2010], ооң аас чогаал өнчүзүнүң эртемге ужур-дузазын тодаргай факт-барымдааларга даянып тургаш, ниитизи-биле түңнеп сайгарары. Бо теманы көдүрери чүге чугула бооп турарыл? Тыва улустуң эгээртинмес байлак аас чогаалындан чыгдынган материалдарны эртем талазы-биле чурумчудар ажылды 1970 чылдарда А.К. Калзанның удуртулгазы-биле эгелээн турган. Ол ажылды чаа деңнелче көдүрери – амгы үеде тыва фольклористиканың чугула айтырыгларының бирээзи. Ынчангаш чыылда ажылының таваан салган эртемденнерниң, бистиӊ башкыларывыстың, оларның аразында О.К.-Ч. Дарыманың улуг деңзигүүрлүг аас чогаал өнчүзүн үнелээрде чаа көрүш негеттинип турар. Ону амгы үеде тыва үндезин культураның ниити сайзыралы-биле холбап, чаңгыс эртем системазының кезии кылдыр шинчилээри кедилиг үндезин-дөс болур. Чүгле ынчан О. Дарыманың эртемге киирген үлүг-хуузу долузу-биле ажыттынар. Ол хөй талалыг өнчүнүң дөзүнде кандыг үзел-бодал илереттингенил, ону кандыг идея тудуштуруп турарыл? Тыва улустуң бурунгу көшкүн амыдыралынга үндезилеттинген октаргай көрүүшкүнүнде кижи биле бойдустуң тудуш харылзаазыныӊ дугайында кол идея илереттинген. Ындыг үзел-бодал тыва амыдыралда кайгамчыктыг быжыг дазылдыын бадыткаан. Тываларның бот-тускайлаң менталитединиң, үндезин культуразының база уран чүүлүнүң кол ылгавыр демдээниң дөзүнде бо үзел-бодал өзек бооп кадагалаттынган бооп турар. Ооң ачызында Тываның бойдузу, тыва улусчу болгаш профессионал уран чүүл тываларның онзагай байлаа бооп бүгүде чоннарга тывалар тывызыксыг чон, Тыва чер кайгамчыктыг оран деп үнелел сөөлгү үеде көскүзү-биле илереп эгелээн. 32 ===== СТРАНИЦА 33 ===== З. Б. Самдан Сөөлгү 30 чылдарның дургузунда тыва улустуң чидип бар чыткан материалдыг болгаш сагыш-сеткил культуразының чиңгине шынарлары чоорту эглип кээп сайзыралды алганын амгы үениң амыдыралындан көрүп чор бис. Бөгүнгү тыва амыдыралда Тываның агаар-бойдузунга, чоннуң ажыл-амыдыралынга таарымчалыг тыва хеп, тыва чем, тыва эт-сеп, оран-сава; тыва оюннар, тыва байырлалдар, тыва ёзулалдар хүн бүрүнүң амыдыралында калбаа-биле ажыглаттынып турар апарганы илези-биле көскү апарган. Делегейниӊ хөй чоннарыныӊ янзы-бүрү культураларын деңге хүндүлеп хүлээп ап турарывыс-биле чергелештир тывалар боттарының деңгел-шыдалын өске чоннарның сайзыралы-биле деңнеп, дескиндир хүрээлелче көрүжү алгып, национал үндезин-дөзүн үнелээри күштелген. Ол дээрге чоннуң мен тыва мен деп бот-медерелиниң өскениниң, сүлде- сүзүүнүң бедээниниң херечизи-дир. Мындыг эргилдениң амыдырал кырынга боттанырынга тыва гуманитарлыг эртемниң, ооң эртем ажылдакчыларының, киирген үлүг- хуузу канчаар-даа аажок улуг. Оларның аразында бир онзагай кижи бар. Тываның бүгү булуңнарында чурттап чоруур чон-биле хөй чылдар дургузунда эң-не сырый харылзааны тудуп келген, улустуң аас чогаалының эгээртинмес байлаан чогуур үезинде чыггаш, алдын өнчү кылдыр чонунга, чаа салгалдарга арттырып каан шылгараңгай кижилерниң бирээзи – Ондар Киш-Чалааевич Дарыма ол. Ынчангаш ону улусчу эртемден деп адаан ужуру-даа ында. Улусчу эртемден деп адаанының баажызы чүдел дээр болза, ооң чажыды – чону-биле хини тудужунда. Чиңгине тыва кижиниң эң-не эки мөзү-бүдүжүнүң, аажы-чаңының – биче сеткилдии, бөдүүнү, чөпшүлү, хүндүлээчели, эвилең-ээлдээ, кээргээчели, дузааргаа – чаңгыс кижиде мөөңнеттингенинде. Ооң хөй талалыг салым-чаяаны; чурттап эрткен чуртталгазы, кылып каан ажылы бүгү чонга үлегерлиг, өөредиглиг, өгбелериниң сүлде-сүзүүн кадагалап арттырып алганы-биле амгы үеге чедир тыва чоннуң хей-аъдын көдүрүп чоруур кижилерниң бирээзи ол деп бодаар мен. Чоннуӊ база эртемденнерниӊ үнелээни-биле алырга, улусчу эртемден О. Дарыма – тыва аас чогаалының эдилекчизи, чыыкчызы, шинчээчизи; улусчу ёзу-чаңчылдарының суртаалчызы, чогаадыкчы, күүседикчи, хөгжүмчү, хөөмейжи; оътчу, төлгечи, хуваанакчы, 33 ===== СТРАНИЦА 34 ===== Азиатские исследования: история и современность, № 3 (11), 2024 чурагайжы, метеоролог, натуралист; улусчу эмнээшкинниң башкызы, улусчу педагог, улусчу психолог, улусчу дипломат; сарыг шажын өөредииниң билдилиг башкызы д.о.ө. [Улусчу эртемден, 2004]. Ооң бо бүгү хөй янзы салым-чаяанының үнген дөзү – аас чогаалында. Аас чогаал өнчүзүнге чүү хамааржырыл? “Арыг сеткил, арын-нүүрү – Алдын безин бараадашпас. Эргим чонга ынак боорга, Эриг баарлыг, чыпшык болур...” /О. Дарыманың шүлүктеринден/ О. Дарыманың чуртталгазының алыс утказы – тыва улустуң кайгамчыктыг аас чогаалын чыыр ажыл – чүрээнден үнген сонуургалы болганында. Кандыг чылдагааннар ооң ындыг сонуургалын хевирлээнил? Б и р э э д е, ук-ызыгуур төөгүзүнден, аас чогаал делегейинге өзүп-доругуп кижизиттингенинден ала чайгаар ооң алыс күзел-соруу, ынаныжы, ажыл-агыйы аас чогаал-биле тудуш болган. Кырган-авазы Монгуш Инежик (Чаштыг-Кадай) тоолдаар, тывызыктаар, ачазы Ондар Киш-Чалаа (Чалаа-Мөге) хам уктуг аңчы, одучу, тоолчу, хөгжүмчү, хөөмейжи, авазы Балбыр уруу Серемаа ус-шевер, ырлаар, тоолдаар. Даайлары: Дажыма-хүндү алдан-маадырларның бир кол баштыңы; Лопсан-Чиңмит, Севээн-кешпи төвүт чуртунуң төвү Лхасага өөренип чораан эртем-билиглиг лама-башкылар д.о.ө. И й и д е, О. Дарыманың өгбелерниң буян-кежиин шиңгээдип алгаш, чонунга кадагалап арттырарынга ХХ чүс чылдың 2-ги чартыында тыва ниитилелге, тыва эртемге тургустунган таарымчалыг байдал улуг рольду ойнаан. 1960-1990 чылдарда, О. К.-Ч. Дарыманың ТДЛТЭШИ-ге ажылдап турган үезинде, институтту удуртуп турган эртемденнер Н.А. Сердобов, Ю.Л. Аранчын, Д.А. Монгуш, А.К. Калзан д.о.ө. аас чогаал чыыр ажылды чугулалап көрүп, ыракшылдыг бодал-биле идепкейлиг чыыкчының чончу салым-чаяанын бүгү талазы-биле деткип келгени үре-түңнелдиг болган. Ү ш т е, О. К.-Ч. Дарыманың чуртталгазының оруунга таварышкан үежилери, башкылары база улуг тоолчулар-биле ужуражып чаңгыс демниг ажылдааны улуг салдарлыг болган. Ол бодунуң үежилери Э. Кечил-оол, Д. Кысыгбай, Сарыг-Хаа д.о.өскелер-биле бедик хей-аъттыг, 34 ===== СТРАНИЦА 35 ===== З. Б. Самдан харын-даа чижилге хевирлиг чыылда ажылын чорудуп келгеннер. Тываның сураглыг тоолчулары О. Чанчы-Хөө, О. Маңнай, Т. Баазаңай, М. Хүргүл-оол, С. Самбуу д.о.ө. хөй санныг информантылар ~ медээ берикчилери-биле ажылдааш, аас чогаалының үнелиг сөзүглелдерин бижээн, күүседикчилерниң чажыттарын ажыткан. Тыва улустуң сагыш- сеткил культуразын, езу-чаңчылдарын, шажын-чүдүлгезин билдилиг билир лама-башкылар Куулар Шымбай-оол, Хомушку Кенден-Сүрүң, Оюн Люндуп, Сандак-Казак д.о.өскелер-биле эгин кожа ажылдап, тыва чоннуң угаан-медерелин чырыдар, сүлде-сүзүүн көдүрер ажылды база кылып келген. О. К.-Ч. Дарыма чыылда ажылын моон соңгаар үспейн эртем езузу-биле уламчылаар сорулга-биле хөй санныг фольклористерни, чыыкчыларны углап-баштап өөреткен. Ооң өөреникчилеринге Ч. Куулар, Э. Ооржак, Б. Бүдүп, М. Татаринцева, З. Кыргыс, З. Самдан, С. Орус-оол, А. Донгак, В. Салчак, Г. Золбаяр д.о.ө. хамааржыр. Оларны дамчыштыр У. Донгак, М. Кунгаа, Ч. Чондан, А. Дугаржап, У. Өпей- оол, Б. Баярсайхан д.о.ө. чыылда ажылынга башкының дуржулгазын шиңгээдип алыр аргалыг болганнар. Чыылда ажылындан аңгыда оларны тыва амыдыралдың янзы-бүрү талаларын, бөдүүн чоннуң сагыш- сеткилин, бойдустуң чажыттарын хандыр билип алырынга ол өөреткен. О. К.-Ч. Дарыманың чыгганы ТГТШИ-ниң Эртем архивинде Аас чогаал фондузунда шыгжаттынган материалдарның саны дыка хөй. Ол өнчүнүң ниити даңзызының сан-түңү амдыызында тодаргай тургустунмаан, долу чурагайжыдылгаже шилчиттинмээн бооп турар. Парлалгага үнген материалдарның 2012 чылга чедир долу айтыкчызын библиотекарьлар З. М. Монгуш биле Ч. Ч. Норбу эртем ёзузу- биле тургузуп кылгаш 230 ажылдың даңзызын 2014 чылда үндүргени дыка ажыктыг бооп турар [Ондар Дарыма Киш-Чалааевич – эртине чыыкчызы ..., 2014]. Ол библиографияга даянгаш сайгарып көөрге, О. Дарыманың аас чогаал бижимелдериниң чырыкче үнгенин 2 үе-чадага чарып болур. Бирги үе-чадага 1960-2000 чылдарда бодунуң киржилгези- биле кылган ажылдарны хамаарыштырып болур. Ийиги үе-чадага 2000- 2012 чылдарда колдуунда ооң юбилейлери-биле холбап парлаан аас чогаал сөзүглелдери болгаш ооң дугайында шинчилелдер хамааржыр. Бирги үе-чадада О. К.-Ч. Дарыманың тургусканы тывызыктар чыындылары [Тывыӊарам, тывыӊарам, 1968], тоолдар чыындылары [Тыва тоолдар, 1968 д.о.ө.] – ниитизи-биле сес ажыл чырыкче үнген. 35 ===== СТРАНИЦА 36 ===== Азиатские исследования: история и современность, № 3 (11), 2024 Ийиги үе-чадада О. Дарыманың мооң мурнунда юбилейлерин институт, өг-бүлезиниң бот идепкейлиг киржилгези-биле доктаамал эрттирип турганының түңнелинде, элээн хөй ажылдар кылдынган. Эртем-нептерелдиг үндүрүлгелерден 2004 чылда Ч. О. Адыгбайның тургусканы, В. С. Салчактың эге чүүлүн бижээни, У. А. Донгактың редакторлааны “Улусчу эртемден – Ондар Дарыма” деп чыынды эртемденниң ук-ызыгуур төөгүзүнүң, кылган ажылының, кижи бүдүжүнүң дугайында эң-не долу болгаш бедик шынарлыг белеткээн ном болган. Чыындының 2-ги үндүрүлгези 2014 чылда үнген [Улусчу эртемден, 2004, 2014]. Ийиги үе-чадада эң-не дүжүткүр чылга О. Дарыманың 80 хар оюнга тураскааткан 2014 чылда үнген ажылдар хамааржыр. Ол болза үстүнде адаанывыс библиографтыг айтыкчы, С. М. Орус-оол биле М. Б. Кунгааның тургусканы “Тыва тоолдар” (О.К-Ч. Дарыманың чыып бижээн материалдары) деп чыындыда 32 тоол парлаттынган [Тыва тоолдар, 2014]. 2014 чылда институт О. Дарыманың аас чогаалдың янзы-бүрү жанрларындан чыып бижээни ТГШИ-ниң Эртем архивинден материалдарны бичии уругларга таарыштырып чурук каасталгалыг дөрт чыындыны тус-тузунда үндүрген: “Алгыш-йөрээлдер” (Ч. С. Чондан тургускан), “Үлегер домактар” (В.С. Салчак тургускан), “Тывызыктар” (А. Т. Дугаржап тургускан), “Ыры-кожамыктар” (У. А. Донгак тургускан). Дөрт чыындыны З. Б. Самдан редакторлаан [Алгыш-йөрээлдер, 2014 д.о.ө.]. Эртемге ужур-дузазы чүдел? “Өндүр улуг тоолчуларның арттырып каан Өйлей бузар “үүжезин” хумагалап, “Кезер-Мерген”, “Бора-Шээлей”, “Бокту-Кириш” Келир чаштың өнчүзү бооп дамчып чорзун”./З. Намзырайның шүлүүнден/ Тыва улустуң аас чогаалы чондан үнгеш чонче дедир эглип келирин үстүнде демдеглээнивис О. Дарыманың чыгган бижимелдери, парлалгага үнген номнары бадыткап турар. Үениң шапкын хөгжүлдезин барымдаалап, тыва аас чогаалдың чон аразынга тараан ийи хевирин ийи үе-чадага үзүп болур. Бирги үе-чадада бурунгу үеден ХХ чүс чылдың 2-ги чартыынга чедир улустуң аас чогаалы Тывага шаандан тура 36 ===== СТРАНИЦА 37 ===== З. Б. Самдан салгалдан салгалче дамчып колдуунда аас-биле тараан турган болза, оон бээр XXI чүс чылдың баштайгы дөрт кезиинге чедир ийиги үе-чада эгелээн – ол эртинелер колдуунда бижимелдер, номнар дамчыштыр тараарынче шилчээн. Өскээр чугаалаарга, аас чогаалы дириг тураскаалдар турганындан бижимел тураскаалдарже колдадыр шилчип эгелээн. Бурунгунуң аас чогаалын бижик кырынга кадагалап арттырып, мөңгежидип, чонга эгидеринге эртемниң ужур-дузазы канчаар-даа аажок улуг. Бо шилчилге үезинде тыва эртемниң сайзыралынга О. Дарыманың киирген үлүг-хуузу ооң улуг деңзигүүрлүг салыышкыннары-биле көскү черни ээлеп турар дээрзин бо чүүлге бир-ле дугаар ниитизи-биле бадыткаарын шенеп көрээлиңер. Б и р э э д е, О. Дарыманың аас чогаал өнчүзү чүгле аас чогаал шинчилээринге эвес, харын гуманитарлыг эртемниң бүгү адырларының – дылдың, төөгүнүң, езу-чаңчылдарның, шажын-чүдүлгениң айтырыгларын өөренип көөрүнге, тыва улустуң үндезин культуразын чаңгыс системага шинчилээринге үнелиг үндезин-дөс болуп турар. И й и д е, О. Дарыманың чыгганы аас чогаалы А. Калзанның эртем школазының таваан салырынга чугула үндезин болган. Ол А. К. Калзанның эртем удуртулгазы-биле институттуң 1960-1980 чылдарда организаастааны хөй экспедицияларга киришкен; 9 удаа эрткен Республиканың тоолчуларының болгаш ыраажыларының слёттарының (чыыштарының) чедизинге киржип эрттиришкен; аас-чогаалының янзы-бүрү жанрларының чыындыларын тургузуп үндүрүшкен – бо бүгү ажылы-биле тыва фольклористиканың эге чадазында база шапкын хөгжүлдезиниң үезинде сайзыралының быжыг таваан салышкан. Ү ш т е, тыва аас чогаалының Бүгү Россия база делегей деңнелинче үнеринге О. Дарыманың чыгганы материалдардан шилиттинген аас чогаал сөзүглелдери улуг рольду ойнаан. Ол болза – Россияның Эртемнер академиязының Сибирьде салбырының организаастааны, Новосибирск хоорайда “Эртем” деп ном үндүрер черге үнген “Сибирь болгаш Чөөн чүк улустарының аас чогаалының тураскаалдары” деп 60 томнуг академиктиг серияга орус, тыва ийи дылга үнген 3 тыва томнарда О. Дарыманың чыгган материалдары элээн хөй санныг кирген: 1994 чылда чырыкче үнген “Тыва улустуң тоолдары” деп (З. Б. Самдан тургускан) томда О. Дарыманың бижээни бир тоол, тоолдар вариантылары кирген [Тувинские народные сказки, 1994]; 1997 чылда үнген “Тыва маадырлыг тоолдар” деп (С. М. Орус-оол тургускан) томда 1959 чылда О. К.-Ч. Дарыма биле 37 ===== СТРАНИЦА 38 ===== Азиатские исследования: история и современность, № 3 (11), 2024 Д. С. Кууларның улуг тоолчу Ооржак Чанчы-Хөөден бижиткени “Хунан- Кара” деп 5440 одуруглуг маадырлыг тоолу [Тувинские героические сказания, 1997]; 2010 чылда үнген “Тываларның бурун-чугаалары, тоолчургу чугаалары, төөгү чугаалары” деп (Н. А. Алексеев, Д. С. Куулар, З. Б. Самдан, Ж. . Юша тургускан) томда ооң бижиткени он сөзүглел кирген [Мифы, легенды, предания тувинцев, 2010]. Делегей чергелиг эдиция үндүрүлгелериниң аразында (эртем талазы-биле улуг серияларның үндүрүлгези) бедик үнелелди алган академиктиг серияда кирген тыва томнар тыва фольклористиканың сайзыралын Бүгү Россия деңнелинче көдүрген [Фольклор и литература Сибири..., 2001]. А. Калзанның Эртем школазының адын шынзыдып тодарадырынга ук томнар үндезинниг барымдаалар болган [Самдан, 2015]. О. Дарыманың аас чогаал өнчүзүн амгы үениң амыдыралынга база гуманитарлыг эртемниң негелделеринге дүүштүр үре-түңнелдиг ажыглаар сорулга-биле чаа дилээшкиннерни уламчылаарын үе негеп келген. Ол ажылды фундаменталдыг эртемниң теориязын ханыладыр шинчилевишаан, тыва амыдыралда тургустунуп келген чидиг айтырыгларга харыыны бээри – амгы үеде фольклористиканың база бир кол сорулгазы бооп турар. Чаа дилээшкиннерниң чугулазын тоол шинчилелиниң чижээнге сайгарып көрээлиңер. Тыва дылдың дүвүрелдиг байдалы-биле холбашкан чамдык билдинмес айтырыгларны тайылбырлаарын номчукчу чон көдүрүп турар апарганы чаа амыдыралдың бир демдээ бооп турар. Бир талазында, ада-иелер тыва дылды, чугаа-домакты тоолдуң байлак дылын дамчыштыр уруглар кижизидилгезинге шын ажыглаар дээш боттарының сонуургалын илередип турары өөнчүг болбайн аан. Өске талазында, чамдык тоолдарның утказы-биле холбаалыг чидиг айтырыгларга бөдүүн харыыны бээри ындыг-ла амыр эвес. Ол кандыг айтырыгларыл дээр болза, бир чижектен ап көрээлиңер. “Чүге чамдык тыва тоолдарда мегечи, кажар, дерзии тоол маадырлары хөй таваржып турарыл? Уруглар кижизидилгезинге ындыг сюжеттиг тоолдарны канчаар ажыглаарыл?” – деп номчукчулар бо-ла айтыра бээр. Бо айтырыгга харыыны чүгле тоол шинчилээр эртем талазы-биле теоретиктиг ажылдарга даянып тургаш, билдингир харыыны берип болур. Ону тодарадырда, бүгү делегей улустарының тоолдарында нептереңгей, эң-не бурунгу шагның тоолдарынга хамааржыр о в у у з у н н у г м а а ­д ы р л а р деп (трикстерские персонажи) тускай овур-хевирлерни тыва тоолдарның чижээнге сайгарып тургаш, тайылбырлаары негеттинип турар. 38 ===== СТРАНИЦА 39 ===== З. Б. Самдан Өске чоннарның тоолдарында ышкаш тыва аас чогаалында шаандагы үеден бээр нептереңгей “Аргалыкты биле Күжүлүктү”, “Дөң-Хөөжүк”, “Чылбыга кадай” дээн чижектиг тоолдарда (делегей улустарының тоолдарында Иван-дурак, Арлекин, д.о.ө.) тенек, кажар, оптуг, мегечи тоол маадырларының овур-хевирлеринде эң-не бурунгу элдээрткен ханы кижизидикчи утка сиңген бооп турар. О. Дарыманың Сүт-Хөлдүң сураглыг тоолчузу Ооржак Маңнайдан бижиткени “Чечен-Маанай, Тенек-Тулуң” деп тоолу мифтен үндезилеттинген овуузуннуг овур-хевирлерни чуруп көргүскен. Бо тоол тыва аас чогаалында эң-не бурунгу ховар (архетип) сюжеттериниң бирээзи болганы-биле шилиттингеш, үстүнде адаанывыс “Тыва улустуң тоолдары” деп академиктиг томче кирген [Тувинские народные сказки, 1994]. Ынчангаш бо тоол О. Дарыманың адын аалдан академия чедир сурагжыткан тоолдарның бирээзи болган. Бо тускай нарын овур-хевирлерниӊ тыва фольклористикада амдыызында шинчилеттинмээнин барымдаалааш, оларны чоокку үеде шинчилеп тайылбырлаар сорулганы литература сектору планнап алган. О. Дарыманың чыгганы аас чогаал өнчүзүнге даянып алгаш кандидат база доктор эртем адын камгалап ап турар кадрлар саны немежип турары, чаа монографиялар бижиттинип турары өөрүнчүг; эвээш-даа болза, чаа номнар үнүп турар (чижээ, делегей чергелиг “Улуг торгу оруу” деп төлевилелге Москвада Марджани аттыг фондуга орус дылче очулдурттунган “Песни тайги” деп чурук каасталгалыг тоол ному (З. Б. Самдан тургускан) 2018 чылда үнген [Песни тайги, 2018]; Якутияга “Хунан-Кара” деп тыва маадырлыг тоол орус болгаш якут дыл кырынга үнген [Хунан-Кара, 2022] д.о.ө. Эртем шинчилелдеринге, аас чогаалынга даянып амыдырал кырынга боттандырып турар чаартылгалар база бар. Каш чижектен ап көрээлиңер: тыва тоолдарның сюжединде делгереңгейи-биле чуруттунган хүреш, аът чарыжы, ча адары дээн чижектиг мөөрейлерден аңгыда, уттундуруп бар чыткан б а г а д а р ы мөөрейни; тевек, кажык, буга шыдыраадан аңгыда, с ө ө к к а г а р ы дээн чижектиг тыва оюннарны Тыва үндезин культура төвү калбаа-биле нептередип эгелээни кончуг эки. База ол ышкаш бурунгу тыва ёзулалдардан хем кежерде сүзүглээр х а р т ы г а й л а а р деп чалбарыг езулалын ТГТШИ-ниң Эртем архивинден алгаш (О. Дарыманың-даа, З. Кыргыстың-даа бижимелдери бар), А. А. Монгуштуң удуртулгазы-биле эртемге үндезилээн барымдаалыг кинону 2023 чылда үндүрүп, бурунгу ёзулалды диргискен. 39 ===== СТРАНИЦА 40 ===== Азиатские исследования: история и современность, № 3 (11), 2024 Эртемге хүндүткел – чоннуң арны “Арат чонум алдын сөзүн Архивтерде шыгжап каан мен. Аныяктар, келир үе Аңаа таалап, сеткил ханзын!”/О. Дарыманың шүлүктеринден/ Чон-биле эртемниң аразында дорт харылзаа быжыг болур болза, эртемге хүндүткел – чоннуң арны бооп, ооң бот-медерелиниң деңнелин илередир күш болур-дур деп алыс шынны О. Дарыманың эрткен оруу, арттырып каан буян-кежии, ат-алдары шынзыдып турар-дыр. Улусчу эртемденниң үежилери бооп, ооң ачы-хавыязын көрген дириг херечилери болганывыс – бистиң аас-кежиивис-тир деп, бо улуг кежикти утпас ужурлуг бис. Түңнелдер О. К.-Ч. Дарыманың аас чогаал өнчүзүнүң тыва эртемге ужур- дузазын сайгаргаш, дараазында түңнелдерни үндүрдүвүс: Б и р э э д е, башкывыстың 90 харлаан юбилейин демдеглеп тургаш, ооң тыва эртемге киирген үлүг-хуузу канчаар-даа аажок улуг дээрзин база катап түңнеп чугаалаары чугула: экспедицияларны, слеттарны эрттиреринге үре-түңнелдиг ажылдааны-биле А.К. Калзанның эртем школазының таваан салышкан; ооң бижимелдери эң-не бурунгу чиңгине тыва сөзүглелдерге хамааржыр болганындан шилиттингеш, академиктиг серияныӊ тыва томнарынче кирген; үш салгалдың фольклористерин, аас чогаал чыыкчыларын уштап-баштап өөреткен, оларның аразындан академиктиг томнарның тургузукчу-авторларынга билдилиг сүмелекчи бооп серияның эртем тайылбыр кезээнге киришкен. И й и д е, О. Дарыманың аас чогаал өнчүзүн чаа көрүш-биле сайгарып көөрге, үе эрткен тудум ооң бижимелдери чаа-чаа арыннары- биле ажыттынып, үнези улам тода билдинип, амгы болгаш келир үениң эртем ажылдакчыларынга чаа шинчилелдер кылырынга бүзүрелдиг үндезин бооп артпышаан. Ү ш т е, ук өнчүнү чүгле аас чогаал шинчилээри-биле эвес, харын дыл, төөгү, езу-чаңчылдар, шажын-чүдүлге талазы-биле шинчилелдерни тыва үндезин культураның чаңгыс системазынга тода эртем концепциязын ёзугаар шинчилээри чугула. Ынчангаш, О. К.-Ч. Дарыманың аас чогаал өнчүзүн эртем езузу- биле чурумчудар, шинчилээр, амыдырал кырынга шын ажыглаар 40 ===== СТРАНИЦА 41 ===== З. Б. Самдан талазы-биле ажыл чаа үе-чадаже көдүрүлген деп болур. Мурнувуста ажыл ам-даа көвей. Конференцияның Резолюциязынче дараазында хемчеглерни киирер-дир бис: 1. Чон биле эртемниң аразында дорт харылзааны быжыглаары-биле экспедицияларны, слеттарны, ном үндүрүлгезин акшаландырарынга хамаарыштыр хемчеглерни алыр. 2. Аас чогаал шинчилээр эртемге чаа кадрларны белеткээр. 3. Академиктиг томнарның үнмээн үш номун белеткээр ажылды тускай тодаргай план ёзугаар кылырын эгелээр. 4. “Тыва дылдың сайзыралының эчис сорулгалары” деп төлевилелдиң ашкаландырыышкыны-биле О. Дарыманың уругларга аас чогаалын чурук каасталгалыг үндүрер. 5. 2025 чылда институттуң 80 чыл оюнга уткуштур О. Дарыманың Эртем архивинде бижимелдериниң тускай даңзызын кылыр, үнелиг сөзүглелдерни чурагайжыдылга системазынче долузу-биле шилчидер; парлаттынган ажылдарының библиографиязын улаштыр тургузар; улусчу эртемденниң дугайында статьяларны институттуң “Эртем демдеглелдеринге” үндүрер. Литература: 1. Алгыш-йөрээлдер 2014 – Алгыш-йөрээлдер / Ч. С. Чондан тургускан. – Кы- зыл, 2014; Тывызыктар / А.Т. Дугаржап тургускан. – Кызыл, 2014; Үлегер до- мактар / В.С. Салчак тургускан. – Кызыл, 2014; Ырылар / У.А. Донгак тургу- скан. – Кызыл, 2014. 2. Дарыма Ондар 2014 – Дарыма Ондар Киш-Чалааевич – эртине чыыкчызы, эртемден (1934-2000): библиографтыг айтыкчы. – Кызыл, 2014. 3. Мифы, легенды 2010 – Мифы, легенды, преда- ния тувинцев / Сост. Н. А. Алексеев, Д. С. Куулар, З. Б. Самдан, Ж. М. Юша. – Новосибирск: Наука, 2010. 4. Песни тайги 2018 – Песни тайги. Тувинские сказки / Сост. З. Б. Самдан. – М.,: Фонд Марджани, 2018. 5. Самдан 2004 – Самдан З. Б. Чону-биле хини тудуш // Улусчу эртемден – Он- дар Дарыма. – Новосибирск, 2004. – Ар. 167-171. 6. Самдан 2010 – Самдан З. Б. Дарыманыӊ эртемге киирген үлүг-хуузу болгаш тыва фольклористиканыӊ амгы үеде чидиг айтырыглары // Ученые записки ТИГПИ при Правительстве РТ. – Кызыл, 2010. – Ар. 444–450. 7. Самдан 2015 – Самдан З. Б. Научная школа А.К. Калзана // Наука и техника. – М., 2015. Тевек-Кежегениӊ тоолдары. – Кызыл, 2023. (Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока) 41 ===== СТРАНИЦА 42 ===== Азиатские исследования: история и современность, № 3 (11), 2024 8. Тувинские героические 1997 – Тувинские героические сказания / Сост. С. М. Орус-оол. – Новосибирск: Наука, 1997. (Памятники фольклора народов Сибири и Дальнего Востока) 9. Тувинские народные 1994 – Тувинские народные сказки / Сост. З. Б. Самдан. – Новосибирск: Наука, 1994. 10. Тыва тоолдар 1968 – Тыва тоолдар / ТДЛТЭШИ; О. К-Ч. Дарыма тургу- скан. К. Х. Оргу редакторлаан, чурук каасталгазы Ч. Ян-оол кылган. – 7-ги үнд. – Кызыл: Тыв.НҮЧ, 1968. – 250 ар.; Маӊнайныӊ тоолдары 1971 – Маӊнай- ныӊ тоолдары / ТДЛТЭШИ; О. К-Ч. Дарыма тургускаш, тайылбырын кылган; Ю. Л. Аранчын редакторлаан. – Кызыл: ТывНҮЧ, 1971. – 250 ар; Демир-Шилги аъттыг 1972 – Демир-Шилги аъттыг Тевене-Мөге: тыва тоолдар / ТДЛТЭШИ; О. К-Ч. Дарыма тургускаш, тайылбырын кылган. – Кызыл: Тыв.НҮЧ, 1972. – 300 ар.; Арзылаӊ-Мерген. 1974 – Арзылаӊ-Мерген. – Кызыл, 1974. – Ар. 139–141; Тыва улустуӊ 1976 – Тыва улустуӊ тоолдары / ТДЛТЭШИ. – Кызыл: ТывНҮЧ, 1976. – 144 ар.; Баазаӊайныӊ тоолдары 1980 – Баазаӊайныӊ тоол- дары / ТДЛТЭШИ. – Кызыл: ТывНҮЧ, 1980. – 200 ар.; Бора-Шокар аъттыг 1983 – Бора-Шокар аъттыг Боралдай: маадырлыг тоол / ТДЛТЭШИ. – Кызыл: ТывНҮЧ, 1983. – 306 ар. 11. Тыва тоолдар 2014 – Тыва тоолдар / С. М. Орус-оол, М. Б. Кунгаа тургускан. – Кызыл, 2014. – 382 ар. 12. Тывыӊарам, тывыӊарам 1968 – Тывыӊарам, тывыӊарам / Ондар Дарыма; редактору С. С. Сюрюн-оол. – Кызыл: ТывНҮЧ, 1968. – 48 ар.; Тываныӊ улу- стуӊ тывызыктары / ТДЛТЭШИ, О. К-Ч. Дарыма тургускаш, эге сөзүн тайыл- бырын кылган. – Кызыл: ТывНҮЧ, 1976. – 144 ар. 13. Улусчу эртемден 2004 – Улусчу эртемден – Ондар Дарыма: эртемденниӊ архивинден материалдар болгаш сактыышкыннар / Тург. Ч. О. Адыгбай; эге сөзүн В. С. Салчак бижээн; У. А. Донгак редакторлаан. – Новосибирск, 2004. 226 ар. 14. Хунан-Кара 2022 – Хунан-Кара. Тувинский героический эпос/ Сост. А. Н. Жирков. Пер. с тув. А. В. Кудиярова. – Якутск, «АО «Научная издательская компания «Айар», 2022. – 464 с. References: 1. “Algysh-jөreelder” (2014) [Good Wishes], Ch.S. Chondan turguskan, Kyzyl; “Tyvyzyktar”(2014) [Riddles], / A.T. Dugarzhap turguskan. Kyzyl; “Үleger domaktar”(2014) [Proverbs], V. S. Salchak turguskan, Kyzyl; “Yrylar” (2014) [Songs] U.A. Dongak turguskan, Kyzyl. (In Tuv.). 2. “Daryma Ondar Kish-Chalaaevich – ertine chyykchyzy, ertemden” [Daryma Ondar Kish-Chalaaevich – a Сollector of Fairy Tales, Scientist], (1934–2000), bibliograftyg ajtykchy. (In Tuv.). 42 ===== СТРАНИЦА 43 ===== З. Б. Самдан 3. “Mify, legendy, predaniya tuvincev” (2010) [Myths, Legends, and Traditions of the Tuvinians], Sost. N. A. Alekseev, D. S. Kuular, Z. B. Samdan, Zh. M. Yusha. Novosibirsk, Nauka. (In Russ.). 4. “Pesni tajgi “Tuvinskie skazki” (2018) [Songs of the Taiga. Tuvan Fairy Tales], Sost. Z. B. Samdan, Moscow, Fond Mardzhani. 5. Samdan, Z. B. (2004). “Chonu-bile hini tudush” [Сonnected to the People by an Umbilical Cord], Uluschu ertemden – Ondar Daryma, Novosibirsk, p. 167–171. (In Tuv.). 6. Samdan, Z. B. (2010) “Darymanyn ertemge kiirgen үlүg-huuzu bolgash tyva fol'kloristikanyn amgy үede chidig ajtyryglary”, [Daryma's Сontribution to Science and The Сurrent Issues of Modern Folklore], Uchenye zapiski TIGPI pri Pravitel'stve RT, Kyzyl, p. 444–450. (In Tuv.). 7. Samdan, Z. B. (2023) “Nauchnaya shkola A. K. Kalzana” [Scientific School of A. K. Kalzan], Nauka i tekhnika, Moscow, 2015. p. Tevek-Kezhegenin tooldary, Kyzyl. (Pamyatniki fol'klora narodov Sibiri i Dal'nego Vostoka). (In Russ.). 8. “Tuvinskie geroicheskie skazaniya” (1997) [Tuvan Heroic Tales], Sost. S. M. Orus-ool, Novosibirsk, Nauka. (Pamyatniki fol'klora narodov Sibiri i Dal'nego Vostoka). (In Russ.). 9. “Tuvinskie narodnye skazki” (1994) [Tuvan Folk Tales], Sost. Z.B. Samdan, Novosibirsk, Nauka. (In Russ.). 10. “Tyva tooldar” (1968) [Tuvan Tales], TDLTEShI, O. K-Ch. Daryma turguskan. K. H. Orgu redaktorlaan, churuk kaastalgazy Ch. Yan-ool kylgan, 7-gi үnd., Kyzyl, Tyv.NҮCh, 250 p.; Mannajnyn tooldary (1971) [Mannay's Tales], TDLTEShI; O. K-Ch. Daryma turguskan, tajylbyryn kylgan; Yu. L. Aranchyn redaktorlaan. – Kyzyl: TyvNҮCh, 250 p; “Demir-Shilgi a"ttyg Tevene-Mөge: tyva tooldar” (1972) [Thevene Moge With the Iron Brown Horse: Tuvan Tales] TDLTEShI; O. K-Ch. Daryma turguskan, tajylbyryn kylgan, Kyzyl, Tyv.NҮCh, p. 300; “Arzylan-Mergen” (1974) [Arzylan-Mergen], Kyzyl, p. 139–141; “Tyva ulustun tooldary” (1976) [Tuvan Folk Tales], TDLTEShI, Kyzyl, TyvNҮCh, p.144; “Baazannajnyn tooldary” (1980) [Baazannai's tales], TDLTEShI, Kyzyl, TyvNҮCh, , p.200; “Bora-Shokar a"ttyg Boraldai: maadyrlyg tool” (1983) [Boraldai With the Grey Spotted Horse] TDLTEShI, Kyzyl: TyvNҮCh, p.306. (In Tuv.). 11. “Tyva tooldar” (2014) [Tuvan Tales], S. M. Orus-ool, M. B. Kungaa turguskan, Kyzylб 382 p. (In Tuv.). 12. “Tyvynaram, tyvynaram” (1968) [Find it, find it] Ondar Daryma; redaktoru S. S. Syuryun-ool, Kyzyl, TyvNҮCh, 48 p.; “Tyvanyn ulustun tyvyzyktary” (1976) [Tuvan Folk Riddles], TDLTEShI, O. K-Ch. Daryma turguskan, ege sozүn tajylbyryn kylgan, Kyzyl, TyvNҮCh, 144 p. (In Tuv.). 13. “Uluschu ertemden – Ondar Daryma: ertemdennin arhivinden materialdar bolgash saktyyshkynnar” (2004) [National Scientist – Ondar Daryma: Archival Materials and Memoirs of the Scientist], Turg. Ch. O. Adygbaj, ege sozүn 43 ===== СТРАНИЦА 44 ===== Азиатские исследования: история и современность, № 3 (11), 2024 V. S. Salchak bizheen, U. A. Dongak redaktorlaan, Novosibirsk, 226 p. (In Tuv.). 14. “Hunan-Kara. Tuvinskij geroicheskij epos Hunan-Kara” (2022) [Hunan-Kara. The Tuvan Heroic Epic] / Sost. A. N. Zhirkov, Per. s tuv. A. V. Kudiyarova, Yakutsk, «AO «Nauchnaya izdatel'skaya kompaniya «Ajar», 464 p. (In Russ., In Tuv., In Yakut.). Информация об авторе: Зоя Б. Самдан, кандидат филологических наук, ведущий научный сотрудник, Тувинский институт гуманитарных и прикладных социально-экономических исследований при Правительстве Республики Тыва, Кызыл, Республика Тыва, Россия Кызыл, Россия; Россия, Республика Тыва, 667000, ул. Кочетова, д. 4. E-mail: samdan-sn@yandex.ru РИНЦ Author ID: 792943 Information about the author: Zoya B. Samdan, Cand. of Sci. (Philology), Leading Researcher, Tuvan Institute of Humanitarian and Applied Socio-Economic Research under the Government of the Republic of Tuva, Kyzyl, Russia; 4 Kochetov str., Kyzyl, 667000, the Republic of Tuva, Russia. E-mail: samdan-sn@yandex.ru. © Самдан З. Б. 2024 44