===== СТРАНИЦА 64 ===== 64 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 Научная статья УДК 821.512.156 С. Пюрбюнуң уран очулгаларының тыва дылдың хөгжүлдезинге салдары (Влияние художественных переводов С. Пюрбю на развитие тувинского языка) Василий С. Салчак Тувинский институт гуманитарных и прикладных соци- ально-экономических исследований при Правительстве Республики Тыва, научный сотрудник, Кызыл, Республика Тыва, Россия, kyrybazyr@mail.ru. Аннотация. Бо чүүлде С. Пюрбюнүң классиктиг орус база делегей лите- ратуразының шылгараңгай чогаалдарының: А. С. Пушкинниң «Евгений Оне- гин» деп шүлүктээн романын, Л. Н. Толстойнуң «Хаджи Мурат» деп төөгүлүг тоожузун, В. Шекспирниң “Ромео биле Джульетта” деп трагедиязының уран очулгазының онзагайларын сайгарып көрүп турар. Ук ажылда С. Пюрбюнүң очулдурукчу ажыл-чорудулгазын үе-чада аайы-биле ийи кезекке: Тыва Арат Республика үезиниң очулгалары болгаш Советтиг Тыва үезиниң очулгалары деп бөлүктеп көргүскен. Ол ышкаш Советтиг Тыва үезинде репрессияга та- варышкан чогаалчының очулга талазы-биле чедир чырыттынмаан ажыл-чору- дулгазын ылавылап тодарадып турар. Чогаалчының репрессияга таварышкан чылдарында (1948-1954), тодаргайлаарга Ангарск лагеринге хоругдалга турар- да, үлегерлиг очулгаларынга ооң адын киирбейн турган чугула барымдаалар- ны демдеглеп айтып турар. Автор С. Пюрбюнүң чечен чогаалга хамаарыштыр кылган ажылдарын орус дылдан тыва дылче база тыва дылдан орус дылче очулгалар деп ийи аңгы бөлүкке чарган, ол шупту очулгаларны чечен чогаалдың аңгы-аңгы жанрлар аайы-биле (шүлүктээн роман, төөгүлүг роман, трагедия, тоожу, чечен чугаа, лириктиг ыр, хамааты лирика, шии чогаалдары) бөлүктеп алгаш сайгарган. Бо чүүлде С. Пюрбю хостуг база дең үнелиг очулга хевирлерин чедимчелиг шиң- гээдип ап, ажыглап турганын тодараткан. Чогаалдарның утказын ылап шын дамчыдарын боттандырарда, дылдың сөс байлаан янзы-бүрү аргалар-биле ===== СТРАНИЦА 65 ===== Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 65 илередип, дамчыдып турган: чечектерниң болгаш үнүштерниң тыва дылда ат- тарын чиге айтып турар, өске дылдан үлегерлээн сөстерни; дең үнелиг очулга хевиринде бөдүүн эпитеттерни – бөдүүн эпитеттер-биле, нарын эпитеттерни – нарын эпитеттер-биле, диригжидилгени – диригжидилге-биле, метафораны – дорт чүве ады-биле. Өзек сөстер: Пюрбю, уран-чечен очулга, очулдурукчунуң адын адавайн турары, дең үнелиг, хостуг очулга Аннотация. В настоящей статье анализируются особенности перево- да С. Пюрбю некоторых произведений выдающихся писателей рус- ской классической и зарубежной литератур: романа в стихах А.С. Пуш- кина «Евгений Онегин», исторической повести Л.Н. Толстого «Хаджи Мурат», трагедии В. Шекспира. “Ромео и Джульетта”. В работе представ- лена переводческая деятельность С. Пюрбю по двум периодам: переводы в период Тувинской Народной Республики и переводы периода Советской Тувы. Здесь рассматриваются некоторые неосвещенные стороны переводче- ской деятельности репрессированного писателя в период Советской Тувы: Пюрбю осуществлял переводы с русского на тувинский язык, а также и с ту- винского – на русский язык (гораздо реже) произведений самых разных лите- ратурных жанров (роман в стихах, роман, трагедия, повесть, рассказ, лириче- ская песня, гражданская лирика, пьесы). В статье также на примере анализа тувинского перевода С.Пюрбю определяется, что поэт мастерски использовал адекватный и вольный типы перевода. Для осуществления более точной пере- дачи содержания произведений им использованы следующие виды введения лексики: название цветов и разных растений на тувинском языке, заимство- ванная лексика; адекватный перевод простых эпитетов – простыми эпитетами, сложных эпитетов – сложными, олицетворение – олицетворением, метафору – прямым названием и.т.д. В статье автором отмечается такой немаловажный факт как умалчивание имени переводчика в годы репрессий, т.е. в период за- ключения писателя С. Б. Пюрбю в Ангарлаге. Ключевые слова: Пюрбю, переводы мировой и советской классики, адекватный, вольный перевод Для цитирования: Салчак В. С. «С. Пюрбюнүң уран очулгаларының тыва дыл- дың хөгжүлдезинге салдары» // Азиатские исследования: история и современ- ность. №2–3 (6–7). С. 64-82. DOI: 24412/2782-6139-2023-6-7-64-82. ===== СТРАНИЦА 66 ===== 66 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 The influence of S. Purbu’s literary translations on the development of the Tuvan language Vasily S. Salchak Tuvan Institute of Humanitarian and Applied Socio-Economic Research under the Government of the Republic of Tuva, Researcher, Kyzyl, Republic of Tuva, Russia, kyrybazyr@mail.ru. Abstract. This article analyzes the features of S. Purby's translation of some works of outstanding writers of Russian classical and foreign literature: a novel in verse by A. S. Pushkin “Eugene Onegin”, historical story by L. N. Tolstoy's "Hadji Murat", tragedy by W. Shakespeare "Romeo and Juliet". The translation activity of S. Purby is presented in two periods: translations during the period of the Tuvan People's Republic and translations during the period of Soviet Tuva. Here we examine some unexplained aspects of the translation activity of a repressed writer during the period of Soviet Tuva: Purby translated from Russian into the Tuvan language, as well as from Tuvan into Russian (much less often) works of a wide variety of literary genres (novel in verse, novel, tragedy, story, story, lyrical song, civil lyrics, plays). The au- thor also considered the example of an analysis of the Tuvan translation of S. Purby to determine that the poet masterfully used adequate and free types of translation. To more accurately convey the content of his works, he used the following types of vocabulary introduction: names of flowers and various plants in the Tuvan language, borrowed vocabulary; adequate translation of simple epithets - simple epithets, com- plex epithets - complex, personification - personification, metaphor - direct name, etc. The author notes such an important fact as the prohibition of the name of the translator during the years of imprisonment of the writer S. B. Purby in Angarlag. Keywords: Purby, translations of world and Soviet classics, adequate and free translation For citation: Salchak, V. S. (2023) "The influence of literary translations by S. Purby in the development of the Tuvan language" // Asian Studies: History and Modernity. No. 2–3 (6–7). p.64-82. DOI: 24412/2782-6139-2023-6-7-64-82 Киирилде Хөй национал чоннуг күрүнелерде аңгы-аңгы дылдарлыг улус-чон- нар очулганың ачызында культурлуг харылзажылганы чорудуп турар. Хөй янзы хевирниң очулгаларының ачызында эртем ажылдары, өөре- дилге номнары болгаш шажын-чүдүлгелер нептереп келген. ===== СТРАНИЦА 67 ===== Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 67 Аныяк тыва литература төрүттүнерде-даа, оон ыңай хөгжүүр- де-даа чүгле аас чогаалынга үндезилеттинген эвес, а өске улустарның үе-дүптен бээр хөгжүп келген литератураларының дуржулгазын база калбаа-биле ажыглаан. Орус база өске-даа литератураларның чаагай салдары тыва чечен чо- гаалче хөй-хөй оруктар-биле кирип келген. Ылаңгыя орус дылдан тыва дылче очулга ажылы тыва литературага улуг дузаны чедирген. Очулга үезинде тыва чогаалчылар алдар-сураглыг чогаалчыларның аргаларын үргүлчү эскерип көрүп, оларны боттарының чогаадыкчы ажылынга та- арыштыр ажыглаарын оралдашпышаан, уран мергежилин бедидип кел- ген [Тыва, 1964. Ар. 26-35]. Тыва АССР-ниң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы, Тыва АССР-ниң күрүне шаңналының лауреады, Тыва АССР-ниң Улустуң чогаалчызы, шылгараңгай шүлүкчү, прозачы, шиичи, чогаал шинчилек- чизи Сергей Бакизович Пюрбюнүң чогаадыкчы ажыл-чорудулгазында очулга онзагай черни ээлеп турар. Бо чүүлүвүске тыва литератураның төөгүзүн шинчилээн ажылдарда очулга талазы-биле С. Пюрбюнүң чедир чырыттынмаан чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын ылавылап тодарадыр сорулганы салып турар бис. Сорулганы боттандырарда, С. Пюрбюнүң чогаадыкчы ажыл-чорудулгазын үе-чада аайы-биле үзүп, сайгарып көөрүн оралдажыр бис. С.Б. Пюрбю – орус дыл дамчыштыр тыва дылче очулдурар ажылга эң-не улуг үлүг-хуузун киириштирген тыва очулду- рукчуларның бирээзи. А.С. Пушкинниң «Евгений Онегин» деп шүлүктээн романын, А.Н. Островскийниң “Ядамыкта кем чок” деп комедиязын, Л.Н. Тол- стойнуң «Хаджи Мурат» деп тоожузун, А.М. Горькийниң «Артамо- новтарның ажыл-үүлези» деп романын, В. Шекспирниң “Ромео биле Джульетта” деп трагедиязын очулдурганы С.Б. Пюрбюнүң очулга ажылының эң-не дээжилеринге хамааржыр. Сергей Пюрбюнүң чечен чогаалга хамаарышкан очулдургаларын орус дылдан тыва дылче очулдурттунган чогаалдар болгаш тыва дыл- дан орус дылче очулдурттунган чогаалдар деп ийи бөлүкке, ол ышкаш ооң шупту очулгаларын жанр болгаш хевир аайы-биле: аас чогаалы, шүлүктер болгаш шүлүк тургузуглуг чогаалдар, калбак чогаал (проза) болгаш шии чогаалдары деп бөлүктеп турар бис. Бо чүүлүвүске С. Пюрбюнүң уран очулгаларының онзагайын, чырыттынмаан чогаадыкчы ижин ылавылап тодарадыр сорулганы салып турар бис. ===== СТРАНИЦА 68 ===== 68 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 Ук сорулганы боттандырарда, С. Пюрбюнүң чогаадыкчы ажыл- чорудулгазын үе-чада аайы-биле: 1) Тыва Арат Республика үезиниң очулгалары; 2) Советтиг Тыва үезиниң очулгалары деп – ийи кезекке үзүп турар бис. Ол ийи үе-чаданың иштинге база тус-тузунда ылгалдар- лыг биче бөлүктээшкиннерни аңгылаан бис. Бирги үе-чада: Тыва Арат Республика үезинде очулгалар 1) С. Пюрбюнүң 1937-1941 чылдарда очулга ажылының эгези 1937 чылда «Чогаалдар чыындызы» деп тыва авторларның шүлүк- териниң, ыр-шүлүк очулгаларының бирги номунга А.С. Пушкинниң «Я памятник воздвиг себе нерукотворный» деп шүлүүн «Тураскаал» деп ат-биле болгаш В.И. Лебедев-Кумачының «Широка страна моя род- ная…» деп шүлүүк-ырызын «Төрээн чурт дугайында ыр деп ат-биле1; 1939 чылда Джамбул Джабаевтиң «Сталин дугайында ыры» («Песня о Сталине») деп шүлүүн2, Н. Олейниковтуң «Чурук» («Картина») деп чечен чугаазын3; 1941 чылда М.Ю. Лермонтовтуң «Чогаалчының өлгенинге» деп ат-биле («На смерть поэта»)4, А.С. Пушкинниң «Эр- ге-шөлээ» («Вольность»5), Т.Г. Шевченконуң «Чагыг» («Завещание»)6 деп шүлүктерин очулдуруп парлаткан. Үстүнде демдеглеттинген чогаалдардан аңгыда О. Саган-оолдуң медээзи-биле С.Пюрбю… [К. Треневтуң] «Любовь Яровая»… болгаш өске-даа шиилерни очулдурган7 деп демдеглеттинген. Ынчангаш С. Пюрбю 1937-1941 чылдарда ниитизи-биле 8 чогаалды очулдурган болуп турар. 2) С. Пюрбюнүң 1941-1944 чылдарда – Ада-чурттуң Улуг дайы- нының чылдарында очулгалары Бо үеде С. Пюрбюнүң очулдурганы М. Исаковскийниң, А. Сурко- втуң, Я. Колластың, С. Щипачевтуң, С. Михалков биле Т. Эль-Регистан- ның, М. Вершининниң – 9 шүлүк чогаалынга (амдыызында) таварышкан бис. Оларның аразындан тыва чоннуң аразынга эң-не нептерээннери: М. Исаковскийниң «Чарлыышкын» («Прощание»), «Суурлар дургаар» («Вдоль деревни»); А. Сурковтуң «Дидимнерниң ыры» («Песня сме- лых»); С. Михалков биле Т.Эль-Регистанның «Совет Эвилелиниң гим- ни» («Гимн Советского Союза», М. Идам-Сюрюн-биле) деп ырларның 1 Cogaaldar cььnьdьzь. Kьzьl: Cogaal komitedi, 1939. Ar. 40, 55-57. 2 Şьn. 1939, dekabr 20. 3 Uruglar nomu. Kьzьl: Cogaal komitedi, 1939. Ar. 7-18. 4 Xostug arat. 1941, ijul 25. 5 Revolustuᶇ xereli: 1941. №1, janvar. Kьzьl: Аr. 43. 6 Revolustuᶇ xereli: 1941. №2, maj. Kьzьl: Аr. 38. 7 Şьn.1959. avgust 23. ===== СТРАНИЦА 69 ===== Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 69 очулгаларын «Революстуң херели» сеткүүлге, «Төрээн чуртувус дээш» деп шүлүктер чыындызынга болгаш «Шын» солунга парлаттынгылаа- нын демдеглеп болур. Тыва Арат Республика үезинде тыва чечен чогаалдың тургустунуп, быжыгып турар байдалында С. Пюрбю 16 шүлүк, 1 проза, 2 шии чо- гаалдарын очулдурган. Оларның аразындан чон аразынга эң-не непте- реңгей болгаш сурагжаан чогаалдарга үстүнде адаанывыс А.С. Пушкин- ниң, В.И. Лебедев-Кумачының, М.Ю. Лермонтовтуң, С. Михалков биле Т.Эль-Регистанның шүлүктери болгаш шүлүк-ырлары, А.Н. Остров- скийниң «Ядамыкта кем чок» («Бедность не порок») деп шиизи ол үениң театр артистериниң болгаш янзы-бүрү уран чүүл көрүлделериниң киржикчилериниң репертуарындан дүшпейн турган. Ийиги үе-чада: Советтиг Тыва үезинде очулгалар 1) С. Пюрбюнүң 1945-1948 чч. Ада-чурттуң Улуг дайынының со- онда парлаттынган очулгалары Бо үеде С. Пюрбю А. М. Горькийниң чогаалдарын очулдуруп ажыл- даан. Бирээде, А. М. Горькийниң «Ава» («Мать») деп романының үзүн- дүзүн «Авазы» деп ат-биле8; ийиде, А. М. Горькийниң «Чечен чугаалар» («Рассказы») деп чуга номчугажын9; үште, А. М. Горькийниң «Кыс болгаш өлүм» («Девушка и смерть») деп шүлүктээн тоолун (М. Идам- Сюрюн-биле) парлаткан10. А. М. Горькийниң «Ава» («Мать») деп романының үзүндүзүн «Ава- зы» деп ат-биле С. Пюрбюнүң очулдуруп парлаткан хевири 1946 чылдан соңгаар чогаал сайгарыкчылары – критиктерниң болгаш шинчилекчи- лерниң – хайгааралындан үне бээр болгаш очулдурттунган чогаалдар төөгүзүнде демдеглеттинмейн турар. С. Пюрбю репрессиялаткаш, хоругдалга турар үеде (1948-1954), ук романны С. А. Сарыг-оол долу- зу-биле очулдургаш, 1952 чылда парлаткан11. 2) С. Пюрбюнүң хоругдаткан чылдарында (1948-1954 ч.) парлат- тынган очулгалары 1949 чылда чырыкче үнген «Төрээн литература» (7-ги класска хре- стоматия) деп С. Самба-Люндуптуң тургусканы өөредилге номунга С. Пюрбюнүң очулдурганы 1) А. Н. Островскийниң «Ядамыкта кем чок» деп шиизи; 2) М. Ю. Лермонтовтуң «Шүлүкчүнүң өлгени» деп 8 Şьn. 1946, ijun 18. 9 Горький А.М. Чечен чугаалар. / очул.: Чадамба, Бүрбү. Кызыл: ТывоблНҮЧ, 1946. – 10 ар. 10 Горький А.М. Кыс болгаш Өлүм : тоол / очул. : С. Пюрбю, М. Идам-Сюрюн . Кызыл: ТывоблНҮЧ, 1947. – 12 ар. 11 Горький А. М. Ава / очул.: С. Сарыг-оол. Кызыл: ТывоблНҮЧ, 1952. – 428 ар. ===== СТРАНИЦА 70 ===== 70 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 шүлүү, 3) С. Михалков биле Т. Эль-Регистанның сөзүнге бижиттинген «Совет Эвилелиниң гимни» деп чогаалдарның тыва дылга очулгаларын парлаан12. С. Пюрбюнүң ады бо номда кирбээн. 1961 чылда чырык көрген С. Пюрбюнүң «Делгемнерже орук» деп проза чогаалдарының чыындызында «Авторнуң намдары» деп чүүлде «С. Б. Пюрбю … М. Ю. Лермонтовтуң, Н. А. Некрасовтуң шүлүкте- рин … тыва дылче очулдурган» деп демдеглээн13. 1953 чылда чырыкче үнген Н. А. Некрасовтуң «Шүлүктер болгаш шүлүглелдер» деп номун- да очулдурукчуларның аттарын колдуунда демдеглеп каан-даа болза, «Түлүк кидин тараа кезер үе келир», «Шыдал күжү илдең көскү» деп ийи шүлүктүң очулдурукчузунуң адын айытпаан14. Ол шүлүктерниң ий- илдирзин С. Пюрбю очулдурган бе дээрзи амдыызында тодаргай бил- динмес болуп турар. 3) С. Пюрбюнүң 1955-1975 чч. орус классиктиг, хөй националдыг совет база делегей литературазының алдарлыг чогаалдарының очул- галары Бо үе-чадада ниитизи-биле улуг-даа, биче-даа хемчээлдерлиг 26 чо- гаалдарны очулдурган. Шүлүк чогаалындан – 9: А.С. Пушкинниң «Ев- гений Онегин» (1956), В. Шекспирниң «Ромео биле Джульетта» (1971), Л. Н. Толстойнуң «Хаджи Мурат» (1963), А. М. Горькийниң «Артамо- новтарның ажыл-үүлези» (1965, «Дело Артамоновых») деп романын, А.Н. Островскийниң «Дүмбей эзим» деп комедиязын (1973), А. Куз- нецовтуң «Тоолчаан домактың уланчызы» (1960, «Продолжение леген- ды») деп тоожузун, В. Маяковскийниң, Н. Асеевтиң, А. Прокофьевтиң, Н. Доможаковтуң, Л. Ошанинниң, М. Танкның, Я. Райнистиң шүлүкте- рин; улустуң аас чогаалындан – 2: «Орус маадыр Илья Муромец» (1955), бурят улустуң «Кадарчылар ырын» (1965); прозада – 8: М. Симоновтуң «Дүннер болгаш хүннер» (1955, «Дни и ночи») деп тоожузундан «Капи- тан Сабуровтуң маадырлыг чоруу» (1955, «Подвиг капитана Сабурова») деп эгезин, А. Н. Толстойнуң «Никитаның чаш чорааны» (1966, «Дет- ство Никиты») деп тоожузун; шии чогаалдарындан – 7: Б. Лавреневтуң «Бустуушкун» («Разлом»), Л. Юхвид болгаш Н. Авахтың «Малиновкага 12 Төрээн литература. Хрестоматия / чеди чылдың болгаш ортумак школаның -7-ги клазынга. Кызыл: ТывоблНҮЧ, 1946. Ар. 93-94, 244-300, 615. 13 Пюрбю С. Делгемнерже орук. Кызыл: ТывНҮЧ, 1961. С. 85. 14 Некрасов Н.А. Тараачыннар уруглары. Кызыл: ТывНҮЧ, 1953. Ар. 49, 56. ===== СТРАНИЦА 71 ===== Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 71 болган куда» («Свадьба в Малиновке»), Н. Погодинниң «Боолуг кижи» («Человек с ружьем») деп шиилерин, А. Венцель биле В. Громовтуң «Айыылдыг аарыг» («Опасная болезнь») деп сатириктиг көргүзүүн, А. Граның «Өңнүктер силерни манап турар», Т. Гизаттың «Хорагай идик- тер» («Башмачки») деп хөгжүмнүг комедияларын, ол ышкаш Д. Фур- мановтуң «Чапаев» (1955, сес очулдурукчунуң бирээзи) деп романын, А. С. Макаренконуң «Башкылал шүлүглели» (1958, «Педагогическая поэма» - алды очулдурукчунуң бирээзи), М. Шолховтуң «Аңдарган кур чер» (1962, «Поднятая целина», ийи очулдурукчунуң бирээзи) деп рома- нының ийиги томун С. Пюрбюнүң очулдурганын тодараткан бис. С. Пюрбю каржы-дошкун репрессиялар уржуу-биле хосталгазын казыдып чорааш, 1954 чылдың октябрьда хосталып үнүп келгеш, 1955 чылда Тываның ном үндүрер чери-биле А. С. Пушкинниң «Евгений Онегин» деп шүлүктээн романын очулдурар керээни чарып алган хи- резинде, ол-ла чылын чырыкче үнген «Орус маадыр Илья Муромец», М. Симоновтуң «Капитан Сабуровтуң маадырлыг чоруу» деп номнарны очулдуруп, Д. Фурмановтуң «Чапаев» деп романының очулгазынга ки- ришкени онзагай болуп турар. Советтиг Тыва үезинде С. Пюрбю орус классиктиг, хөй национал- дыг совет база делегей литературазындан улуг-даа, биче-даа хемчээлдиг аас чогаалындан – 2, шүлүк тургузуглуг – 9, проза – 8, шии – 7, нии- тизи-биле 26 чогаалдарны очулдурган. Оларның аразындан совет үеде театрның сценазынга диңмиреп турган, 6 шии чогаалдарындан үстүнде адаанывыс Б. Лавреневтуң, Л. Юхвид болгаш Н. Авахтың, Н. Погодин- ниң шиилериниң сөзүглелдери амгы үеде тывылбайн турар. Ынчаарга адап демдеглээнивис А. Граның, Т. Гизаттың хөгжүмнүг комедияларын, А. Н. Островскийниң комедиязының сценага салырынга таарыштыр очулдурган хевирлериниң сөзүглелдери Тываның В. Ш. Көк-оол аттыг Национал хөгжүм-шии театрының архивинде кадагалаттынган. Ол алды шии чогаалдары чырыкче үнүп парлаттынмаан. Ол ышкаш С. Пюрбюнүң очулга ажылының үе-чадазынга кирбейн баар, ынчалза-даа ылавылап демдеглээри чугула очулгалар барын айыт- са чогуур. Ол болза С. Б. Пюрбюнүң очулдурган, ынчалза-даа очулдурук- чу деп айытпаан азы репрессиялатканы-биле адын казыткан, парлаарын хоругдаан таварылгалар барын маңаа каксы-даа бол онзалап медеглеп ===== СТРАНИЦА 72 ===== 72 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 турар бис. Ол нарын байдалды бо чүүлде чүгүртү адаан бис, ындыг-даа болза, өске шинчилел ажылының айтырыы дээрзи билдингир. Амгы үениң очулга теориязында өзек билиишкин – кандыг-даа очулга кажан-даа оригиналдың ылаптыг шын хоолгазы болбас. Өскээр чугаалаарга, медээни очулга дамчыштыр чүс хуу дамчыдыптары бол- дунмас болур. Очулгаларның бөлүктээшкиннери Хевирлер аас-биле очулга аайы-биле бижимел очулга Очулду- уран-чечен очулга руп турар чүүлүнүң медээ тудуп турар, долу медээлиг очулга аайы-биле сөс сүрген очулга Шынары- ның дорт (доора, көжүрген утка чок) очулга хостуг очулга аайы-биле дүүшкек, дең үнелиг очулга (адекватный) С.Б. Пюрбю бижимел, уран-чечен, хостуг база дең үнелиг очулга хевирлерин чедимчелиг шиңгээдип алган болгаш бодунуң чогаадыкчы ажыл-чорудулгазында колдуунда ол аян-хевирлерни (тип) ажыглап чо- раан. Шылгараңгай дээн орус классиктиг, совет болгаш делегей литера- тураларындан С.Б. Пюрбюнүң очулгазының чамдык үлегер чижектерин көрээлиңер. ===== СТРАНИЦА 73 ===== Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 73 А. С. Пушкин. А. С. Пушкин. «Евгений Онегин». «Евгений Онегин». Шүлүктээн ро- ман. С. Пюрбю очулдурган15. Глава первая Бирги эге И жить торопится и чувствовать спешит Чурттаксааш далажыр, бодангаш, дүргедээр Кн. Вяземский. К. Вяземский. I. I. «Мой дядя самых честных правил, «Даайым ашак сынмас чаңныг, Когда не в шутку занемог, Даржылгазы кошкаш кынмас, Он уважать себя заставил Аараанда халааданчыг И лучше выдумать не мог. Аайын эртип каржып болбас. Его пример другим наука; Анчыын шыдап, бужурганмайн, Но, боже мой, какая скука Чаңгыс базым өскээр барбайн, С больным сидеть и день и ночь, Аарыг кижи даады ажаар, Не отходя ни шагу прочь! Чалгааранчыын таан-даа канчаар! Какое низкое коварство Аъш-чем, эм-таң аңаа берип, Полу-живого забавлять, Аргажокту аргалаар деп, Ему подушки поправлять, Удугуже шуглаан эдип, Печально подносить лекарство, Кажан эрлик алырыл деп, Вздыхать и думать про себя: Улуг тынып боданып кээр. Когда же чорт возьмет тебя!» Кандыг кончуг хоранныг чоор!» 8-9 ажык үннүг (слогтуг) , 8 ажык үннүг (слогтуг), 14 одуруглуг. 14 одуруглуг. «Евгений Онегинниң» тыва дылче очулгазының дугайында бо чога- алды «хоругдалга тургаш очулдуруп каан» деп чон аразында ындыг чу- гаа чоруп турар. Ол бодалга чөпшээрешпейн турарының дугайында ук чогаалдың редактору Ю.Ш. Кюнзегеш хууда ужуражылгавыс үезинде мынчаар харыылаан чүве: «Пюрбю кара-бажыңдан үнүп кээрге, бичии ном очулдурткан бис. Ном үнмейн чыдырда-ла акшазын берипкен бис. Оон ыңай огулуг ажыл кылдыртса (эки боор деп сүмелешкен бис). Мен (ынчан) чечен чогаалдар редактору турдум, Сүрүң-оол, Таваа-Самбуу, Кенин-Лопсан суглар «Евгений Онегинни» очулдуруп шыдаар кижи бо- дур» дээш, директорувус Оюн Шыырапка киреривиске, ол кижи база 15 Пушкин А. С. Евгений Онегин: шүлүктээн роман / очул. С. Пюрбю. Кызыл: ТывНҮЧ, 1956. Ар. 5-6. ===== СТРАНИЦА 74 ===== 74 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 25 % авансты бээрин чөпшээрежип, шымбай болган. Холунуң үжүү ча- ражы кончуг, I бөлүктү (главаны) очулдургаш-ла эккеп тур дээримге, эккеп турган» [Архив 2013, 104. ]. Тываның күрүне архивинден чөпшээредип бижидип алганывыс М. Ы. Идам-Сюрюннүң репрессиялаткан документилеринден ушта бижилгеде дараазында медээге таварышкан бис: «…Идам-Сюрюн М. Ы. … орус дылдан тыва дылче дараазында чогаалдарны очулдурган: 1) …, 4) «Евгений Онегин» (I-ги эгени очул.) …»16. Моон алгаш көөрге, «Евгений Онегинни» М. Ы. Идам-Сюрюн база очулдуруп эгелеп турган хире. Ынчалза-даа ол очулганың шынары та кандыг турганы билдин- мес. Бистиң билип турарывыс-биле, М. Идам-Сюрюн шала далаш-биле кылган очулгазының вариантызын С. Пюрбю-биле сүмележип, эдилге, чазалга кылдыртып (редакторладып) кээп турган ышкаш. Ынчалдыр каш-даа шүлүктээн чогаалдарны кады парладып турганы барымдаалар- ны бо чүүлде немелде тайылбырлардан көрүп болур. Чогаалчыларның (С. А. Сарыг-оол, В. Ш. Көк-оол д.о.ө.) ол чижектиг кады ажылдажыл- галарының эге хевирлерин ТГТШИ-ниң Эртем архивинден, солун-сет- күүлдерге парлаттынганындан көрүп болур17. «Евгений Онегинниң» тыва дылче очулгазының дугайында С. Пюр- бю мынчаар тодаргайлап бижээн: «...“Евгений Онегинни” чеже үениң дургузунда очулдурганы дугайында айтырыг хаая эвес таваржып ту- рар... Мен “Евгений Онегинни” ийи чыл ажыг үе иштинде кылып до- оскан мен... Мен “Евгений Онегинни” 1930 чылдан эгелээш, каш-даа катап номчаан, өөредилге программазы-биле безин ийи катап эрткен мен... Очулгамның шенелдезин дайын мурнунда-ла кылып турган мен. Бо бүгү чүүлдер эргежок чугула белеткелдер болган. Олар турбаан бол- за, та чеже үе меңээ херек турган. Кылып шыдавас-даа чыгыы-ла боор мен...» [Архив 2013, 97-98.]. Ук чүүлүнде чогаалчы дараазында салгалдарга очулга ажылын чо- рударда хөй янзы угланыышкыннарлыг белеткелдиң кайы-хире чугула- зын онзалап демдеглеп кааны ол. Репрессиялаткан үезинде чогаалчы хоругдал чери Ангарск лаге- ринге чечен улус-биле кады ажылдап, чурттап, амыдырап турган. Ын- чангаш Кавказ чоннарының хостуг болгаш чоргаар, чаныш-сыныш чок аажы-чаңын, чугаа-домаанга оваарымчалыг мөзү-бүдүжүн көрүп, би- Научный архив ТИГПИ. Д.№ 1405. Л. 29. Архивная выписка № 316. От 19 мая 2000 г. 16 Биографические данные М.Ы. Идам-Сюрюна. 17 Şьn. 1943, avgust 13; Научный архив ТИГПИ. Д.№ 1301. Л. 1-159. В. Көк-оол, С. Пюрбю. «Найырал» (1970). ===== СТРАНИЦА 75 ===== Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 75 лип, оларның-биле аралажып чораан болгаш «Хаджи Мурат» деп тоо- жуну очулдурар күзел С. Пюрбюге чайгаар оттуп келген хире. С. Б. Пюрбюнүң уран очулга ажылынга чогаадыкчы ёзу-биле уран-чечен аргаларны ажыглаанын Л. Н. Толстойнуң «Хаджи Мурат» деп тоожузунда очулдурган каш чижектерден көрээлиңер. Л.Н. Толстой. Орузундан тыва дылче «Хаджи Мурат». С.Б. Пюрбю очулдурган18. [а. 5]. Есть прелестный подбор цве- Шагның ол үезинде магалыг ча- тов этого времени года: красные, раш апаар бир ыяң чечектер бар: кы- белые, розовые, душистые, пуши- зыл, ак, ягаан өңнүг, чаагай чыттыг стые кашки; наглые маргаритки; хову маргаазы болгаш хоюгзумаар молочно-белые с ярко-желтой меделер; турамзык маргаритка- серединой «любишь-не любишь» лар; дүдүксүг ажыг чыттыг, ортузу с своей прелой пряной вонью; жел- сап-сарыг, сүт дег ак «төлге чечээ»; тая сурепка с своим медовым за- ары чигири дег чыттыг сарыг бе- пахом; высоко стоящие лиловые и лерген; тюльпанзыг, узун сыптыг белые тюльпановидные колоколь- ак-кызыл болгаш ак-ак коңгулуур- чики; ползучие горошки; желтые, лар; соястап үнер күске маргаазы; красные, розовые, лиловые, акку- сарыг, кызыл, ягаан, өкпе-өң, шевез- ратные скабиозы; с чуть розовым гин скабиозалар; билдирер-билдирбес пухом и чуть слышным приятным таптыг чыттыг, шала ягаанзыма- запахом подорожник; васильки, ар өңнүг дүктүгүр орук үүргенези; ярко-синие на солнце и в молодо- чажында хүн караанга чиңгир-көк, сти и голубые и краснеющие ве- улгадып келгенде, кежээ ак-көк бол- чером и под старость; и нежные, с гаш кызылзымаар апаар василёк- миндальным запахом, тотчас же вя- тар; миндальзыг чыттыг, доп-до- нущие, цветы повилики. раан-на оңа бээр повилика деп уян чечектер. Үстүнде таблицадан, бирээде, чамдык чечектерниң тыва дылда атта- рын, өңнерин чиге айтып турар (красная, белая кашка ~ клевер ползучий = кызыл, ак, меде ~ маргаа, ярко-синие = чиңгир-көк), ийиде, чижеглээн тодарадылгалыг айтып турар (розовые = ягаан өңнүг, молочно-белые = сүт дег ак, лиловые = өкпе-өң, колокольчики = коңгулуурлар), үште, өске дылдан үлегерлээн сөстерни ажыглап киирип турар (скабиозы = скаби- 18 Толстой Л. Н. Хаджи-Мурат / очул. С. Пюрбю. – Кызыл: ТывНҮЧ, 1963. Ар. 5, 7, 24, 88. ===== СТРАНИЦА 76 ===== 76 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 озалар, васильки = василёктар, с миндальным запахом цветы повили- ки = миндальзыг чыттыг повилика деп чечектер), дөртте, тыва дылда үнүш аттарын киирип турар (ползучие горошки = соястап үнер күске маргаазы; подорожник = орук үүргенези ~ орук чечээ; беште, тыва дыл- да шоолуг нептеревээн уткаларда киирип турар: подбор цветов = бир ыяң чечектер; нежные цветы повилики = повилики деп уян чечектер). С.Б. Пюрбюнүң уран очулгаларында мындыг хевирлиг дыка хөй билиг сөстери болгаш тодарадылгалар тыва-орус, орус-тыва болгаш тыва дыл- дың словарьларын тургузарынга, бодунуң үежилери улуг-даа, аныяк-даа салгалдарның чогаалчыларынга үлегер болуп, янзы-бүрү мергежилдиң кижилеринге, ылаңгыя бойдус эртемнериниң башкыларынга, эртемден- нерге, сургуулдарга болгаш өөреникчилерге үнелиг, ниитизи-биле тыва дылдың сөс курлавырының делгемчииринге аажок чугула үлүг-хуузун киирген. Ынчаарга чогаалды аянныг шинчи киирер дараазында уран арга- ларның ажыглаттынганын демдеглеп көрээлиңер. Бөдүүн эпитетти – бөдүүн эпитет-биле: желтая сурепка – сарыг белерген; Нарын эпитетти деңнелге-биле: молочно-белые «любишь-не-лю- бишь» – сүт дег ак «төлге чечээ»; Диригжидилгени – диригжидилге-биле: ползучие горошки – со- ястап үнер күске маргаазы; Бөдүүн эпитеттерни – деңнелге-биле: желтая сурепка с своим медо- вым запахом – ары чигири дег чыттыг сарыг белерген; Метафораны – дорт чүве ады-биле: «любишь-не любишь» – «төлге чечээ» д.о.ө. Шии чогаалының очулгазы, проза биле шүлүк чогаалдарынга деңнээрге, сөзүглели көрүкчүлерже угланган болганда, оларга ук ши- иниң ужур-утказын, шии маадырларының характерлерин, шииниң бо- луушкуннарын эки билип алыр байдалды тургузарынга таарыштырган болур. В. Шекспирниң «Ромео биле Джульетта» деп трагедиязын англи дылдан орус дылче 1944 чылдың Б. Л. Пастернактың очулгазындан тыва дылче 1971 чылдың С. Б. Пюрбюнүң очулгазында ужур-утказы- ның талазы-биле элээн онзагай шинчилиг үш-ле үзүндүзүнден киирип көрээлиңер. ===== СТРАНИЦА 77 ===== Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 77 Таблица 1. Англи дылдан орус дылче Б. Л. Пастернактың очулгазын- Б. Л. Пастернактың дан тыва дылче С. Б. Пюрбюнүң очулгазы очулгазы19 [ар. 4] Пролог Пролог Хор Хөйнүң ыры Две равно уважаемых семьи Верона хоорайга ынчаарда В Вероне, где встречают нас Месилдешкен ийи аал ишти турган, событья, Өш-өжээн сүрүп, ок-бижек алчып, Ведут междоусобные бои Өлүржүп-даа, кыржып-даа мага хан- ган. И не хотят унять кровопролитья. Ол-ла өжээннешкен ийи аалдың Друг друга любят дети главарей, Оглу биле кызы бот-боду ынак, Но им судьба подстраивает козни, Ындыг-даа бол, хуу-салым чогувайн, И гибель их у гробовых дверей Ынакшылга амы-тынын оскунган. Кладёт конец непримиримой Ажы-төлдүң хөөрүнге келгеш, розни. Ада-иелер канчап эптешкенин, Оол биле кыстың чуртталгазын, От дег, изиг ынакшылын, өлүмүн Бо шииден ийи шак дургузунда Болгаап көрүп болур силер, ыңар. Үстүнде таблицадан «Ромео биле Джульеттаны» тыва дылче С. Б. Пюрбю очулдуруп тургаш, очулганың ниити тоожаан хевиринден тоожукчунуң көрүкчүлерже дорт угланган хевирин боттандырган. Хостуг очулганың аянын ажыглап, Б. Л. Пастернактың очулгазынга алды одуругну немеп киирген. Адаанда таблицадан тыва көрүкчүге болгаш номчукчуга ук тра­ гедияның утказын ханыладыр таныштырып, күштелдирер сорулгалыг 12 одуругнуң орнунга Ромеонуң монологун делгемчидип, 18 одуруг кылып, тайылбырлар немеп, улгаттырган болгаш шииниң ук кезээнде база-ла хостуг очулга хевирин ажыглаан. 19 Шекспир В. Ромео биле Джульетта: трагедия / орус дылдан очул. С. Б. Пюрбю. Кызыл: Аныяк, 2003. Ар. 4, 67-68, 101, 113. ===== СТРАНИЦА 78 ===== 78 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 Таблица 2. Б.Л. Пастернактың тыва дылче С.Б. Пюрбюнүң очулгазы очулгазы [Шекспир, 2013, ар. 67-68] действие III, сцена третья акт III, сцена 3 Ромео Ромео Какая это милость? Өршээл деп че? Это месть, Өршээл эвес, өжээн-дир оң! Небесный свод лишь над одной Кудай чүгле Джульеттага чырып Джульеттой. турар. Собака, мышь, любая мелюзга Өртемчейде хамык ыт-куш, Живут под ним и вправе с ней өрге-күске, видаться; Кумнуң курту Джульеттаны көрүп Но не Ромео. У навозных мух болур. Гораздо больше веса и значенья, Чаңгыс-ла мээң ындыг эргем Чем у Ромео. Им разрешено казыттынган Соприкасаться с белоснежным Ымыраа-даа менден артык: чудом Джульеттаның Джульеттиной руки и воровать Чаагай, аккыр, мага ханмас холун Благословенье губ ее стыдливых, кырлаар, Но не Ромео. Этому нельзя. Ыядыычал эриннерниң чарлыын Он в высылке, а мухи полноправ- дыңнаар. ны. Чаңгыс-ла мээң ындыг эргем оскундурган. Ымыраалар канчалза-даа туразында! Шөлүдери өлүрүнден дээре деп бе? Хоозун сөстү меңээ хей-ле чугаалавайн, Хораннап-даа, бижектеп-даа каарың кай. Шөлүүр деп сөс кара тамы кышкызы-дыр. Сагыл-саңмаар чалап чоруур лама-дыр сен, Сарыыл кирип, үттеп-сургаар башкым-дыр сен, Кажар, мерген өңнүүм-дүр сен. Ынчанмыже, Канчап мени шөлүткен дээр кижи боор сен? ===== СТРАНИЦА 79 ===== Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 79 Үшкү таблицадан шүлүктээн очулганың утка талазы-биле онза чоокшулашкаан, хевир-тургузуг, одуруглар-даа талазы-биле дүүшкээн эскерип көөр бис. Таблица 3. Б.Л. Пастернактың очулгазы тыва дылче С.Б. Пюрбюнүң очулгазы [Шекспир, 2013, ар. 113] действие V, сцена третья акт V, сцена 3 Князь Ноян Сближенье ваше сумраком объя- Муңгаранчыг бүргег хүндүс то. эптештиңер. Сквозь толщу туч не кажет солн- Булут өттүр хүннүң караа көзүлбес- це глаз. тир. Пойдем, обсудим сообща утра- Чоруулуңар, буруу, чөптү ылгавырлап, ты Чокту, барны ончалажып, И обвиним иль оправдаем вас. чугаалажыыл. Но повесть о Ромео и Джульетте Ынчалза-даа Ромео, Джульетта дег Останется печальнейшей на све- Ындыг кончуг муңгаранчыг тоожу чок те… боор. Үстүнде очулгада бодалдар бир талазында, чигези-биле, долузу-биле, очулдурттунган, өске талазында, сүзүк, шажын-чүдүлгениң янзызын ба- рымдаалап очулдурган чугаа-домак, овур-хевирлер тыва дылга онза илерет- тинген. «Евгений Онегин», «Хаджи Мурат», «Артамоновтарның ажыл-үүлези», «Ромео биле Джульеттада» деп чогаалдарда өске чоннарның ёзу-чаңчылын, өртемчейже көрүжүн, филисофчу угаазылалын, уран-чечен овур-хевирлерин С. Пюрбюнүң тыва дылга кандыг-кандыг сөстер, сөс каттыжыышкыннары болгаш домактар дузазы-биле илереткенин каш чижектерден көрээлиңер. Горький А. М. Артамоновтарның ажыл-үүлези / очул. С. Пюрбю. – Кызыл: ТывНҮЧ, 1965. 20 Ар. 11, 12, 62, 180. ===== СТРАНИЦА 80 ===== 80 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 «Евгений «Хаджи Мурат- «Артамоновтар- “Ромео биле Джу- Онегинниң» тың» [Толстой, ның ажыл-үүле- льеттада” 1) оригиналында = 1963, а. 7, 24, 88] зинде»20 2) Пюрбюнүң очул- газында 1) церковь= мечеть = церковь = церковь = 2) хүрээ хүрээ хүрээ, дуган хүрээ попы = мулла духовенство францисканские ламалар с муталимами = церквей = монахи = фран- мулла шавыла- дуганнарның цискан шажын ры-биле ламалары ламалары имам=имам Смиренный греш- муэдзин = муэдзин, настоятель = Сагыл-саңмаар ник, Дмитрий Ла- пение муэдзина = камбы, чалап чоруур рин, муэдзинниң кум- лама-дыр сен, Под камнем сим заттаашкыны, монахи = байын- Сарыыл кирип, вкушает мир = Оча- дьякон = кумзат, дылар үттеп-сургаар лаңныг молитва= мөргүл башкым-дыр сен. Дмитрий Ларин, тарыйназы Брат = хелиң Буян көрүп мөңге- жирээн «Евгений «Хаджи «Артамо- “Ромео биле Онегинде» Муратта» новтарның Джульеттада” (Глава первая. ажыл-үүлезин- (Акт V, сцена 3) LIII). де» Попы и гости ели, Когда в конце обед- Настоятелю Брат Лоренцо: пили, ни великолеп-ный дай ... Ах, это брат И после важно разо- расчесанный дья- Было видно, что Джованни! Ты шлись, кон провозгласил все монахи смо- вернулся? Как будто делом «многая лета» и трят на отца Что говорит занялись. певчие прекрас- Никодима поч- ными голосами тительно Ромео? Может дружно подхватили быть, эти слова, … Есть от него из Мантуи записка? Сергей Пюрбюнүң очулгазында [Шекспир … а. 101] ===== СТРАНИЦА 81 ===== Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 81 Аалчылар-даа, ла- Дүъштеки мөргүл - Камбыга берип Лоренцо лама: малар-даа, төнүп чорда, кон- каг... Моорла, хелиң Арагалап, тоюн чуг аянныг кылдыр Джованни! кылгаш, дыранып каапкан Байындылар- Кажан келдиң? Ажыл-ишке барган кумзат «мөңге ның шуптузу Канчалдың аан, ышкаш, назынны» кум- Никодим баш- Ромеога душтуң Амыр-шөлээн ча- заттап эгелээрге, кыны хүндүлээ- ыйнан? Харыы нып тараан21. ыраажылар мага- ри аажок чагаа бижиди бе, лыг чараш үнне- чүү дей-дир? ри-биле улажып бадырып турда... Түңнел С. Б. Пюрбю 1937-1975 чч. ниитизи-биле 38 чылдың дургузунда элээн хөй чогаалдарны тыва дылче очулдурган. Оларның иштинде делегей литературазының болгаш орус классиктиг чогаалдар база совет литератураның дээжилери бар. Ол ышкаш С. Б. Пюрбю уран очулганың үлегерин тыва чогаалчыларга көргүскен. Ынчалза-даа репрессиялаткан чылдарында улуг чогаалчывыстың үлегерлиг очулгаларын парлавайн баар арга чок апарганда, ооң адын киирбейн турганы тодараттынган. Классиктиг орус, хөй националдыг совет болгаш делегей литератураларының дээжи чогаалдары С.Б. Пюрбюнүң орус дылдан тыва дылче очулгаларын дамчыштыр тыва дылдың сөс курлавырын байыдып турарын демдеглеп турар бис. Өске чоннарның езу-чаңчылдары, ажыл-амыдыралы, шажын- чүдүлгези, салым-чолу-биле холбашкан сөстерни дамчыдарда, бирээде, тыва дылда чүве аттарын, өңнерни, кылдыныгларны дорт очулдуруп турар, ийиде, чижеглей очулдуруп турар, чижээ, нарын эпитетти – деңнелге-биле, үште, өске дылдан үлегерлээн сөстерни киирип турар, дөртте, тываларның адаары-биле, тыва дылда чүве аттары-биле киирип турар. Мында ховар ажыглаттынар сөстерни чогаал дылында персонажтарның сөстери кылдыр чугаага киирип турар болгаш, орус дылда сөстерниң, сөстер каттыжыышкыннарының тыва дылга утказын улам чиге болдуруп, хостуг болгаш хажыдыышкын чок очулдуруп киирген. С. Б. Пюрбюнүң орус дылдан тыва дылче очулгалары тыва номчукчуну өске чоннарның эрткен үеде төөгүзү, ажыл-амыдыралы, езу-чаңчылдары, шажын-чүдүлгелери, уран чүүлү болгаш чөптүг чорук дээш демилели-биле холбашкан чаа-чаа билиглерни шиңгээдип Пушкин А. С. Евгений Онегин: шүлүктээн роман / очул. С. Пюрбю. – Кызыл: ТывНҮЧ, 1956. 21 Ар. 23. ===== СТРАНИЦА 82 ===== 82 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 алырынга, ол ышкаш чечен чогаалга сонуургалын күштелдирип, хандыкшылын хайныктырып, ниити сайзыралын, күзел-чүткүлүн, хей- адын көдүреринге улуг салдарны чедирген. С. Б. Пюрбюнүң орус дылдан тыва дылче очулдурганы парлалгага үнген чогаалдарны болгаш парлалгага үнмээн, сөзүглелдери кадагалаттынган шии чогаалдарының чыындыларын парладып, тыва номчукчуларга сөңнээр ужурлуг бис. Ажыглаан литература: 1. Архив 2013 – Архив писателя Сергея Пюрбю по тувинской литературе и культуре. Кызыл: Тувинское книжное издательство им. Ю. Ш. Кюнзегеша, 2013. С. 97-98, 104. 2. Тыва 1964 – Тыва литература: допчу төөгүзү. Кызыл: ТывНҮЧ, 1964. Ар. 26-35. References: 1. “Arhiv pisatelya Sergeya Pyurbyu po tuvinskoj literature i kul`ture” [Archive of the writer Sergei Purby on Tuvan literature and culture], Tuvinskoe knizhnoe izdatel`stvo im. Yu. Sh. Kyunzegesha, Kyzyl, p. 97-98. (In Russ.). 2. “Tyva literatura: dopchu tөөgүzү” [Tuvan literature: a brief history], TyvNҮCh, Kyzyl, p. 26-35. (In Russ.). Информация об авторе: Василий С. Салчак, научный сотрудник, Тувинский институт гуманитарных и прикладных социально-экономических исследований при Правительстве Республики Тыва, Кызыл, Россия; 667000, Россия, Кызыл, ул. Кочетова, д. 4. e-mail: kyrybazyr@mail.ru. Author ID РИНЦ: 793062. Information about the author: Vasily S. Salchak, Researcher, Tuvan Institute of Humanitarian and Applied Socio- Economic Research under the Government of the Republic of Tuva, Kyzyl, Russia; 667000, Russia, Kyzyl, Kochetova str., 4. e-mail: kyrybazyr@mail.ru @ Салчак В. С., 2023