Текст статьи в PDF->TXT формате
Скачать TXT
===== СТРАНИЦА 29 =====
Натпит-оол У. В., Ооржак Б. Ч.
ФИЛОЛОГИЯ
Научная статья
УДК 811.512.156
ТЫВА ЛИНГВИСТИКТИГ ТЕРМИННЕРНИҢ ЧОГААТТЫНАР
АРГАЛАРЫ
Ульяна В. Натпит-оол
Тываның күрүне университединиң филология факульте-
диниң магистрантызы, Кызыл, Тыва Республика.
Байлак Ч. Ооржак
Тыва Республиканың Чазааның чанында Тываның гума-
нитарлыг болгаш социал-экономиктиг тускай шинчи-
лелдер институду, филология эртемнериниң доктору,
Кызыл, Тыва Республика.
Аннотация. Ук эртем чүүлүнде тыва дылда лингвистиктиг термин-
нерниң тыптып келген аргаларын болгаш тургузуун шинчилеп чоруткан
ажылдың түңнелдерин допчулап көргүскен. Тыва дылдың лингвистиктиг
терминнерин аңгы-аңгы чылдарда тыва дылдың дугайында шинчилел ажыл-
дарындан база «Лингвистиктиг терминнерниң кыска орус-тыва словарын-
дан» чыгган. Чыгдынган материал тыва лингвистиктиг терминнерниң чогаат-
тынарының 5 аргазын көргүскен. Лексика-семантиктиг арганың дузазы-биле
орус дылдан терминнерни тыва дылче тайылбырлап очулдуруп турар (отри-
цательное деепричастие – болбас деепричастие, управление – башкарылга
холбаазы, примыкание – каттыжылга холбаазы). Чамдык тыва чогаадылга
кожумактарының уткалары делгемчээш, туугай утка дамчыдар хүлээлге-
лиг апарып, терминнер чогаадырынга киржип турар (понудительный залог
– болдур=уушкун залогу, сказуемое – сөгле=кчи, управление – башкар=ылга
холбаазы, дополнение – неме=лде, описательный вид –тайылбыр=лыг вид,
звукоподражательные слова – өттүн=үг сөстер). Синтаксистиг арганың
дузазы-биле тыва дылда лингвистиктиг билиишкиннерни дамчыдар сөс
каттыжыышкыннары тургустунган (аай ассимиляция, арын кожумактары,
27
===== СТРАНИЦА 30 =====
Азиатские исследования: история и современность, №2 (18), 2026
ийи сек, укталган дөс). Орус дылдан азы орус дыл дамчыштыр кирип келген
ниити дыл эртеминде ажыглаттынып турар лингвистиктиг терминнер дорт
очулга аргазы-биле ажыглаттынып (лицо – арын) база тыва дылдың линг-
вистика терминнериниң системазын байыткан. Амгы үеде колдуунда орус
дылдан терминнерни үлегерлээр арга (антоним – антоним) делгереңгей
хереглеттинип турар деп болур.
Ключевые слова: лингвистика, терминология, терминнер чогаадыл-
газы, лексика-семантиктиг арга, морфологтуг арга, синтаксистиг арга, очулга
аргазы, үлегерлээшкин.
Цитатага ажыглаарда: Натпит-оол У.В., Ооржак Б. Ч. Тыва лингвистик-
тиг терминнерниң чогааттынар аргалары // Азиатские исследования: история
и современность. 2026. № 2 (18). С. DOI: 10.63124/2782-6139-2026-2-18-27-39
СПОСОБЫ ОБРАЗОВАНИЯ ТУВИНСКИХ ЛИНГВИСТИЧЕСКИХ
ТЕРМИНОВ
Ульяна В. Натпит-оол
Тувинский государственный университет, магистрант филологического
факультета, Кызыл, Тыва Республика.
Байлак Ч. Ооржак
Тувинский институт гуманитарных и прикладных социально-экономи-
ческих исследований при Правительстве Республики Тыва, доктор филоло-
гических наук, Кызыл, Республика Тыва.
Аннотация. В научной статье представлены результаты исследова-
ния структуры и способов образования лингвистических терминов в тувин-
ском языке. Лингвистические термины тувинского языка были извлечены
из опубликованных в разные годы исследований по тувинскому языку,
«Краткого русско-тувинского словаря лингвистических терминов» (2013 г.).
Собранный материал показал 5 способов образования тувинских лингвисти-
ческих терминов. Лексико-семантическим способом осуществляется описа-
тельный перевод терминов русского языка на тувинский (отрицательное
деепричастие – болбас деепричастие, управление – башкарылга холбаазы,
примыкание – каттыжылга холбаазы). Расширение значений некоторых
тувинских аффиксов, которые начинают передавать абстрактные значе-
ния, позволяет им участвовать в создании терминов (понудительный залог
– болдур=уушкун залогу, сказуемое – сөгле=кчи, управление – башкар=ылга
холбаазы, дополнение – неме=лде, описательный вид –тайылбыр=лыг вид,
звукоподражательные слова – өттүн=үг сөстер). При помощи синтаксиче-
ского способа в тувинском языке образуются словосочетания, передающие
сложные лингвистические понятия (аай ассимиляция, арын кожумактары,
28
===== СТРАНИЦА 31 =====
Натпит-оол У. В., Ооржак Б. Ч.
ийи сек, укталган дөс). Также тувинскую лингвистическую терминосистему
обогатили термины, вошедшие из русского языка (или через русский язык),
путем калькирования (лицо – арын). В настоящее время широко использу-
ется заимствование терминов из русского языка (антоним – антоним) как
основной способ пополнения этой системы.
Ключевые слова: лингвистика, терминология, терминообразование,
лексико-семантический способ, морфологический способ, синтаксический
способ, калькирование, заимствование
Для цитирования: Натпит-оол У. В., Ооржак Б. Ч. Способы образования
тувинских лингвистических терминов // Азиатские исследования: история и
современность. 2026. № 2 (18). С. DOI: 10.63124/2782-6139-2026-2-18-27-39
METHODS OF FORMING TUVAN LINGUISTIC TERMS
Ulyana V. Natpit-ool
Tuva State University, Master’s student of the Faculty of Philology, Kyzyl,
Tyva Republic.
Baylak Ch. Oorzhak
Tuva Institute of Humanities and Applied Socio-Economic Research under
the Government of the Republic of Tyva, Doctor of Philology, Kyzyl, Tyva
Republic
Abstract. The scientific article presents the results of a study of the struc-
ture and methods of forming linguistic terms in the Tuvan language. The linguistic
terms of the Tuvan language were extracted from studies on the Tuvan language
published in different years, as well as from the “Brief Russian-Tuvan Dictionary
of Linguistic Terms” [Sat, Mart-ool 2013]. The collected material revealed
five methods of forming Tuvan linguistic terms. The lexical-semantic method
involves the descriptive translation of Russian terms into Tuvan (отрицательное
деепричастие – болбас деепричастие, управление – башкарылга холбаазы,
примыкание – каттыжылга холбаазы). The expansion of the meanings of some
Tuvinian affixes, which begin to convey abstract meanings, allows them to partic-
ipate in the creation of terms (понудительный залог – болдур=уушкун залогу,
сказуемое – сөгле=кчи, управление – башкар=ылга холбаазы, дополнение
– неме=лде, описательный вид –тайылбыр=лыг вид, звукоподражательные
слова – өттүн=үг сөстер). The Tuvan language uses syntax to form phrases that
convey complex linguistic concepts (аай ассимиляция, арын кожумактары,
ийи сек, укталган дөс). The Tuvan linguistic terminology system has also been
enriched by terms borrowed from the Russian language (or through the Russian
language) by means of calque (лицо – арын). Currently, borrowing terms from
the Russian language (антоним – антоним) is widely used as the main method of
replenishing this system.
29
===== СТРАНИЦА 32 =====
Азиатские исследования: история и современность, №2 (18), 2026
Keywords: linguistics, terminology, term forming, lexical-semantic method,
morphological method, syntactic method, calque, borrowing
For citation: Natpit-ool U. V., Oorzhak B. Ch. Methods of Forming of
Tuvan Linguistic Terms // Азиатские исследования: история и современность.
2026, no. 2 (18), р. 27–39. DOI: 10.63124/2782-6139-2026-2-18-27-39
Киирилде
Термин дээрге дылда кандыг-бир эртем азы техникага хамааржыр
билиглерни илередип чоруур тускай лексемалар. Терминнер ниити национал
дылдың лексиктиг составынче кирбишаан, тускай иштики системаны тургу-
зуп турар. Ук терминнер системазы эртем, техника адырлары ёзугаар иштики
биче системаларга хувааттынып турар.
Ажыл-амыдыралдың аңгы-аңгы адырларының тыва дылда термин-
нерин шинчилеп, тыва терминологияның айтырыгларын «Совет үеде тыва
дылдың хөгжүлдези» [Монгуш, 1967], «Тувинская письменность, язык и
литература» [Сердобов 1980], «Эртем ажылдарының чыындызы» [Сат 2006]
деп ажылдарда чырыдып турар. Ынчалза-даа тыва дылдың лингвистиктиг
терминнерин бүгү талазы-биле шинчилээн эртем ажылы чок болуп тура-
ры-биле болгаш амгы дыл эртеминиӊ хөгжүлдезиниӊ аайы-биле чаа-чаа
терминнер немежип турары-биле база ук терминнерни тыва дыл эртеминче
киирер аргаларны ажылдап кылырыныӊ хереглели бар болуп турда, ук тема
чугула болуп турар.
Эртем чүүлүнүң сорулгазы – тыва дылдың лингвистиктиг терминнер-
ниң тыптып келген аргаларын болгаш тургузуун шинчилеп чоруткан ажыл-
дың түңнелдерин допчулап көргүзери. Ук сорулганы чедип алырда, тыва
дылдың лингвистиктиг терминнерни чыып бижээш, оларның тыптып келген
аргаларын болгаш тургузуунуң аайы-биле янзыларын тодараткан. Шинчилел
ажылының материалын аңгы-аңгы чылдарда үнген тыва дылга хамаарыш-
кан Н. Ф. Катановтуң, Ф. Г. Исхаковтуң, А. А. Пальмбахтың, Ш. Ч. Саттың,
Д. А. Монгуштуң, Е. Б. Салзыңмааның шинчилел ажылдарындан [Катанов
1903; Исхаков 1961; Монгуш 1967; Сат 1980a, 1980б] база «Лингвистиктиг
терминнерниң кыска орус-тыва словарындан» [Сат, Март-оол 2013], тыва
дылдың очулгалыг словарьларындан [ТОС 1963; РТС 1980] чыгган. Ол
ышкаш материалды чыырда, орус дылдың лингвистиктиг терминннериниң
словарьларын ажыглаан [Ахманова 1968; ЛЭС 1990].
Шинчилел ажылын чорударда, тайылбырлыг, деңнелге методтарын
болгаш компонентилиг анализти ажыглаан.
30
===== СТРАНИЦА 33 =====
Натпит-оол У. В., Ооржак Б. Ч.
Тыва дылдың бодунуң иштики курлавырларының киржилгези-биле
терминнерниң чогааттынары
"Бистиң чуртувустуң янзы-бүрү литературлуг дылдарының, оларның
аразында тыва дылдың терминологиязын чурумчударда, терминнерниң эң
дөмейлешкек болурунуң принцивин барымдаалап турар. Мону барымда-
алааш, орус дылдан эң чугула терминнерни үлегерлеп алырынче чогуур
кичээңгейни салыр ужурлуг бис. Ооң-биле кады терминнерни кол нуруу-
зунга билдингир болдурар төлээде, оларны тургузарда төрээн дылдың бар
аргаларын долузу-биле ажыглаары чугула" деп эртемденнер санап турар
[Монгуш, Сат 1967: 78-81]. Ынчангаш баштайгы үеде терминнерни чогаады-
рда, тыва дылдың бодунуң чиңгине сөстерин терминчидеринге болгаш чаа
сөстерни азы сөс каттыжыышкыннарын чогаадырынга кол даянып турган.
Ынчангаш тыва терминнер тыва дылдың бодунуң иштики курлавырлары-
ның киржилгези-биле үш аңгы арга дузазы-биле тургустунуп чогааттынар:
лексика-семантиктиг, морфологтуг, синтаксистиг аргалар.
Лексика-семантиктиг арга. Лексика-семантиктиг арга дээрге очулга
аргазының бир хевири. Бо арганың дузазы-биле терминнерни тыва дылче
тайылбырлап очулдуруп турар. Орус болгаш өске-даа дылдардан термин-
нерни төрээн дылче киирерде, дылдың бодунда солуптар хире эквивалент
чок болза, терминниң кол утказынга даянып алгаш, очулдурар арга болуп
турар [Оконешников 2005, с. 21].
Тыва дылдың бодунуң чиңгине сөстерин терминчидерин лексика-се-
мантиктиг арга деп айтып болур. Ындыг терминнерниң чижээнге: глагол
– кылыг сөзү, синтаксический способ словообразования – сөс чогаадыл-
газының дөстер каттыштырар аргазы, морфологический способ словообра-
зования – сөс чогаадылгазының кожумактыг аргазы, сокращённые слово-
образования – сөс чогаадылгазының хурааңгайлаар аргазы, отрицательное
деепричастие – болбас деепричастие, управление – башкарылга холбаазы,
примыкание – каттыжылга холбаазы, согласование – тааржылга холбаазы,
назывное предложение – ат домаа, сложносочиненное предложение – чагы-
рышпаан нарын домак, знаки препинания – бижик демдектери, точка – улуг
сек, запятая – биче сек, точка с запятой – бүдүн чартык сек.
Чижээлээрге, глагол деп терминниң орус дылда утказы болза «слово
действия» деп турар. Ынчангаш тыва дылче бо терминни кылыг сөзү деп
тайылбырлап очулдурган.
Морфологтуг арга. Лингвистиктиг терминнериниң чогааттына-
рынга сөс чогаадылгазының кожумактары киржип турар. Ону кожумактыг
азы морфологтуг арга деп адаар. Эртемденнер ук арганы национал бижик
чогааттынып, тыва дылда солуннар, сеткүүлдер, номнар хөйү-биле үнүп
эгелээниниң соонда нептерээн деп айтып турар [Монгуш, Сат 1967, с. 59].
31
===== СТРАНИЦА 34 =====
Азиатские исследования: история и современность, №2 (18), 2026
Литературлуг дыл хөгжээн тудум чоорту өске арга – сөске кожумак немээш,
чаа сөс чогаадыры колдап эгелээн.
Тыва лингвистиктиг терминннер чогааттынарынга дараазында кожу-
мактар киржилгелиг болуп турар:
1) -(ы)ышкын – бедик бүдүрүкчүлүг, идекпейлиг ажыглаттынар кожу-
мак. Ш.Ч. Сат бо кожумактың утказында туугай ужур-утка тывылган деп
айтып турар [Сат 1973: 130]. Ооң дузазы-биле амгы үеде дараазында линг-
вистиктиг терминнер тургустунган: болдуруушкун залогу ‘понудительный
залог’, болчуушкун залогу ‘совместно-взаимный залог’ эгидиишкин залогу
‘возвратный залог’, качыгдаашкын залогу ‘страдательный залог’, болууш-
кун наклонениези ‘изъявительное наклонение’ сөс каттыжыышкыны
‘словосочетание’;
-кчы – бүдүрүкчүлүг кожумак. Мурнунда кижилерни кылыр ажылын
барымдаалап, чүве аттары чогаадыр -кчы, -чы деп кожумактарның хүлээлге-
лери делгемчип, тыва улустуң амыдыралынга болган үндезин өскерлиишкин-
нер-биле холбашкан чаа сөстерниң чогаадылгазынга ажыглаттынып эгелээн
[Монгуш, Сат 1967: 60]. Оларның аразында тыва дылдың сөглекчи ‘сказу-
емое’, үдекчи деепричастие ‘сопроводительное деепричастие’ артынчы
‘частица’, түңнекчи сөстер ‘обобщающие слова’ чергелиг терминнерин
тургузарынга киришкен;
3) -лга – моол дылдан үлегерлеттинген бүдүрүкчүлүг кожумак.
Тыва лингвистиктиг терминнерде ооң дузазы-биле шилчилгелиг кылыг
сөстери ‘переходные глаголы’, шилчилге чок кылыг сөстери ‘непереходные
глаголы’, башкарылга холбаазы ‘управление’, тодарадылга ‘определение’,
каттыжылга холбаазы ‘примыкание’, тааржылга холбаазы ‘согласование’
чергелиг терминнер тургустунган;
4) -лда деп база-ла моол дылдан үлегерлеттинген кожумактың дуза-
зы-биле немелде ‘дополнение’, киирилде сөстер ‘вводные слова’, киирилде
домактар ‘вводные предложения’ дээн чергелиг терминнер чогааттынган;
5) -лыг – бедик бүдүрүкчүлүг демдек ады чогаадыр кандыг-бир чүүл-
дүң эдилээрин илередир турган болза (малдыг ‘имеющий скот’, идиктиг
‘имеющий обувь’), ук кожумактың утказы делгемчээш, туугай утка дамчы-
дар хүлээлгелиг, чүүлдүң шынарын болгаш демдээн көргүзер апарган [Сат
1973, с. 131]. Лингвистиктиг терминнерниң чижээ: грамматиктиг ‘грамма-
тический’, тайылбырлыг видтер ‘описательный вид’, барымдаалыг эрткен
үе ‘прошедшее повествовательное время’, бадыткалдыг эрткен үе ‘прошед-
шее риторическое время’, барымдаалыг амгы үе ‘прошедшее заглазное
время’, синонимниг одуруг ‘синонимичный ряд’, идепкейлиг чугаа органнары
‘активные органы речи’, чагыржылгалыг сөс каттыжыышкыны ‘подчини-
тельное словосочетание’;
32
===== СТРАНИЦА 35 =====
Натпит-оол У. В., Ооржак Б. Ч.
6) -ыг – амгы тыва дылда бүдүрүкчүлүг эвес кожумак. Ук кожумак
бурунгу түрк үеден кылыг сөзүнден чүве ады чогаадыр кожумак болуп турар
(чазыг, човаг, алдаг). Дыл терминнериниң чогаадылгазында ооң киржилге-
зин кылыг сөзү ‘глагол’, айтырыг демдээ ‘вопросительный знак’, өттүнүг
сөстер ‘звукоподражательные слова’ деп чижектерге хайгаарап болур.
Ынчангаш амгы тыва дылдың терминнерин чогаадырынга -(ы)ышкын,
-кчы, -лыг -лга, -ыг деп кожумактар идепкейлиг киржип турар. Оларның
туугай чүве аттары тургузар шынарлыг апарганын тыва дылдың сайзырап
олурарының херечизи деп эртемденнер айтып турар [Монгуш, Сат 1967, с.
61].
Синтаксистиг арга. Тыва бижик тыптып, литературлуг дыл үндезилет-
тинип эгелээниниң баштайгы чылдарында чаа чүүлдерни делгереңгейи-биле
тайылбырлап, оларның аттарының орнунга ийи ийикпе азы оон-даа хөй
сөстер каттыжыышкыннарын ажыглап турган. Амгы литературлуг дылда
каттыжылга аргазы-биле тургустунган чаа сөстер, терминнер дыка хөй.
Каттыжыышкыннардан тургустунган сөстерниң нургулайында чүвени
кысказы-биле тайылбырлаан, чуруп көргүскен хевирлиг, бөдүүн тургузуглуг
болур дугайында Д. А. Монгуш, Ш. Ч. Сат демдеглеп турарлар [Монгуш,
Сат 1967, с. 55].
Тыва дылдың лингвистиктиг терминнерин тургузарынга ажыглаттынар
каттыжыышкыннарның кол-кол хевирлерин көрээлиңер:
- демдек адының чүве ады-биле каттыжылгазы: аай ассимиляция, ажык
үн, лексиктиг утка, дорт утка, доора утка, синонимниг одуруг, фразеолог-
туг каттыжылгалар, кыска ажык үннер, нарын дөс, дүрген вид, кожалан-
чак деепричастие;
- ийи чүве адының хамааржылга (изафет) аргазы-биле каттыжып, чаа
термин тургузары. Составтыг терминнерниң кол нуруузунда бирги компо-
нентизи хевирлеттинмээн азы хамаарылга падежиниң кожумаа чок, ийиги
компонентизи хамаарылга хевиринде турар: арын кожумактары, башка-
рылга холбаазы, тааржылга холбаазы, качыгдаашкын залогу, чөпшээрел
наклонениези, сан ады, сан категориязы, сөс чогаадылгазы;
- сан адының чүве ады-биле каттыжылгазы: бирги арын, ийиги арын,
үшкү арын; ийи эринниң ажык эвес үннери, ийи сек, ийи тире, ийи биче сек;
- причастие биле чүве адының каттыжылгазы: эрткен үе, чагырткан
сөс, укталган дөс, доозулган вид, укталган дөс.
Ынчангаш составтыг терминнерге колдуунда орус дылдан сөс
каттыжыышкыннары кылдыр очулдурттунган терминнер хамааржып турар.
33
===== СТРАНИЦА 36 =====
Азиатские исследования: история и современность, №2 (18), 2026
Тыва терминнер чогааттынарынга өске дылдарның салдары
Тыва терминологияның сайзырап эгелээриниң баштайгы үезинде эртем
болгаш культура база политика терминнерин хөйү-биле моол дылдан үлегер-
леп ап турган. А үжен чылдардан эгелээш, бо хүннерге чедир орус дылдан
үлегерлеп алган терминнерниң саны болгаш бөлүктери чоорту өзүп, калба-
рып келген. Амгы үеде орус дылдан очулдурттунган азы үлегерлеттинген
лингвистиктиг терминология тыва дыл терминологиязының байыырының
бир кол дөзү болур.
Дорт очулга аргазы. Тыва дылдың лингвистиктиг терминнер бөлүүнде
эң-не нептереңгей арга база-ла дорт очулга аргазы болур. Орус дылдан
сөстерни очулдургаш, оларга чаа утка немээри болгаш черле сөстү чаа уткага
хереглээри тыва дылдың терминнерин чогаадырының бир аргазы болур.
Дыка хөй терминнер очулганың түңнелинде тывылган [Монгуш, Сат 1967, с.
52]. Орус дылдың терминнерин 275 таварылгада тыва дылче дорт очулдур-
ган болуп турар. Чижээлээрге, дорт очулга аргазы-биле тургустунган дараа-
зында терминнер тодараттынган:
обращение адалга,
лицо арын
корень дазыл
основа дөс
дополнение немелде
время үе
речь чугаа
инфинитив/неопределенная кылыг сөзүнүң тодаргай
форма глагола эвес хевири
основной залог үндезин залог
законченный вид доозулган вид
прошедшее время эрткен үе,
модальное значение модальдыг утка
Лексикологтар калька аргазын сөс сүрүп очулдурар арга деп турар. Ооң
кадында дорт очулга аргазының полукалька хевири база бар деп демдеглээн.
Дорт очулга аргазы дылдың сөс байлаан дамчыдары болур. Ынчангаш калька
аргазы дылда бар сөстер-биле дорт очулдуртунуп турар [Казакова 2000, с.
88].
Үлегерлээшкин аргазы. Үлегерлээшкин аргазы дээрге сөс азы
сөс каттыжыышкыннарын бир дылдан өске дылче хоолгалап алыры.
Үлегерлээшкин дылдың база бир кол сайзырадыр фактору, дылдың лексика-
зын байыдар болгаш ооң өзээнде чыдар арга.
34
===== СТРАНИЦА 37 =====
Натпит-оол У. В., Ооржак Б. Ч.
Шинчилеп турарывыс терминнер бөлүүнде үлегерлээшкин аргазы
транслитерация дузазы-биле очулдуртунган болуп турар. Транслитерация –
үлегерлээшкин аргазының бир хевири. Бо таварылгада үлегерлеттинип турар
сөс төрээн дылда бар үжүктер-биле солуттунар. Оон кадында сөс үлегерлеп
ап турар дылдың шын номчулга дүрүмүнге чагыртыр [Оконешников 2005:
48].
Тыва дылдың лингвистиктиг терминнериниң аразында үлегерлээшкин
биче бөлүктү тургузуп турар (84 термин). Чижээлээрге:
антоним антоним
метатеза метатеза
вид вид
фонетика фонетика
деепричастие деепричастие
падеж падеж
залог залог
наклонение наклонение
причастие причастие
Бо таварылгада терминнер орус дылдан тыва дылче кандыг-даа фоне-
тиктиг өскерлиишкиннер чокка кире бээр. Олар үлегерлээшкин аргазы-биле
орус дылдан болгаш орус дылды дамчыштыр латин, грек дылдардан хоолгап
алган терминнер болур.
Орус болгаш өске-даа дылдардан үлегерлеттинген терминнерниң
шын бижилгези колдуунда дөмей болгаш -лыг деп (үстүнде айыттынган)
бедик бүдүрүкчүлүг кожумактың дузазы-биле тыва дылче хоолгалаттын-
ган. Чижээлээрге: фонетиктиг ярус/деңнел ‘фонетический ярус’, музыкалыг
ударение ‘музыкальное ударение’, вариантылыг фразеолгизмнер ‘вариант-
ные фразеологизмы’, ритмиктиг вид ‘ритмический вид’.
Түңнел
Терминнерниң тыптыр аргалары болгаш дөстери өске сөстерниң
тыптыр аргалары болгаш дөстери-биле бир дөмей. Чаа терминнер дылдың
бодунуң иштики аргаларынга болгаш өске дылдарның салдары-биле
тыптыр.
Тыва дылдыӊ лингвистиктиг терминнери колдуунда орус дылдан очул-
дуртунган терминнерге хамааржыр. А тыва дылдыӊ бодунуӊ иштики курла-
вырларындан кожумактыг арга-биле тургустунган терминнерниӊ саны 250.
ϴске дылдардан үлегерлеттинген терминнер эвээш. Оларныӊ саны - 84.
35
===== СТРАНИЦА 38 =====
Азиатские исследования: история и современность, №2 (18), 2026
Үстүнде айыткан чүүлдерден алгаш көөрге, бир талазында, тыва лите-
ратурлуг дылдың терминологиязы дүрген сайзырап орар, ийи талазында,
терминология айтырыы ам-даа чугула болгаш чедир шиитпирлеттинмээн
бооп артпышаан дээрзи тодаргай. Ынчангаш практиканың болгаш өске лите-
ратурлуг дылдарның бо талазы-биле дуржулгазын эки ажыглаары негетти-
нип турар. Ооң-биле кады доктааттынган терминнерни хажыдып өскерт-
пези – терминологияның доктаап быжыгарының бир чугула негелдези болур
дээрзин утпас болза эки.
Тыва дылдың бодунуң иштики курлавырын болгаш орус дылдан сөстер
үлегерлеп алырын ажыглап тургаш, эртем терминнерин чурумчудуп доктаа-
дыры моон соңгаары чугула сорулга болур.
Словарьлар:
1. Ахманова 1968 – Ахманова, О. С. Словарь лингвистических терминов.
М.: Советская Энциклопедия. 1968. 473 c.
2. Жеребило 2010 – Жеребило, Т. В. Словарь лингвистических терминов.
Пилигрим. Назрань, 2010. 489 c.
3. Лингвистический энциклопедический словарь (ЛЭС). М.: Сов. энцикл,
1990. 683 c.
4. Орус-тыва словарь. М., 1980. 660 c.
5. Сат 2013 – Сат Ш. Ч., Март-оол К. Б. Лингвистиктиг терминнерниң кыска
орус-тыва словары. Кызыл: ТывГШИ. 2013. 192 c.
6. Тувинско-русский словарь. М.: Сов. Энциклопедия. 1963. 646 c.
Литература:
1. Исхаков 1961 – Исхаков, Ф. г., Пальмбах, А. А. Грамматика тувинского
языка. Фонетика и морфология. Москва, 1961. 470 c.
2. Казакова 2000 – Казакова, Т. А. Практические основы перевода. СПб:
«Издательство Союз», 2000. 320 c.
3. Катанов 1903 – Катанов, Н. Ф. Опыт исследования урянхайского языка
с указанием главнейших родственных отношений его к другим языкам
тюркского корня. Типо-литография императорскаго университета. Казань,
1903. 488 с.
4. Монгуш 1967 – Монгуш, Д. А., Сат, Ш. Ч. Совет үеде тыва дылдың
хөгжүлдези. Кызыл: Тываның ном үндүрер чери. 1967. 141 ар.
5. Оконешников 2005 – Оконешников, Е. И. Лингвистические аспекты
терминологии якутского языка (на материале общей и отраслевой лексико-
графии). Автореферат дисс. доктора филол. наук. Якутск, Институт гумани-
тарных исследований АН РС(Я). 2005. 56 c.
36
===== СТРАНИЦА 39 =====
Натпит-оол У. В., Ооржак Б. Ч.
6. Сат 1964 – Сат Ш. Ч. Очерк истории изучения тувинского языка. Кызыл:
Тувинское книжное издательство. 1964. 112 c.
7. Сат 1973 – Сат Ш. Ч. Формирование и развитие тувинского националь-
ного литературного языка. Кызыл: Тувинское книжное издательство. 1973.
191 c.
8. Сат 1980a – Сат Ш. Ч. Образование функциональных стилей тувинского
литературного языка // Тувинская письменность, язык и литература. Кызыл:
Тувин. кн. изд-во. 1980. С. 45–58.
9. Сат 1980b – Сат Ш. Ч. Амгы тыва литературлуг дыл. Лексикология болгаш
семасиология, фонетика, морфология. Кызыл: Тываның ном үндүрер чери.
1980. 257 ар.
10. Сат 1983 – Сат Ш. Ч. Амгы тыва литературлуг дыл. Синтаксис.
Эдиглерлиг болгаш немелделерлиг 2-ги үндүрүлгези. Кызыл: Тываның ном
үндүрер чери. 1983. 140 ар.
11. Сердобов 1980 – Сердобов Н. А. О роли языка и письменности в нацио-
нальной консолидации тувинского народа. Тувинская письменность, язык и
литература. Кызыл: Тувин. кн. изд-во. 1980. C.15–30.
References:
1. Iskhakov, F. G., Pal’mbah, A. A. (1961) “Grammatika tuvinskogo yazyka.
Fonetika i morfologiya” [Grammar of the Tuvan Language. Phonetics and
Morphology.]. Moskva, Izdatel’stvo vostochnoĭ literatury. 470 р. (In Russ.).
2. Kazakova, T. A. (2000) “Prakticheskie osnovy perevoda” [Practical
Fundamentals of Translation]. Saint-Petersburg, Izdatel’stvo Soyuz. 320 p. (In
Russ.).
3. Katanov, N. F. (1903) “Opyt issledovaniya uryanhajskogo yazyka s ukazaniem
glavnejshih rodstvennyh otnoshenij ego k drugim yazykam tyurkskogo kornya”
[An Attempt at a Study of the Uryankhay Language, with an Indication of Its
Principal Relations to Other Languages of the Turkic Root]. Kazan’, tipo-lito-
grafiya imperatorskago universiteta. 488 p. (In Russ.).
4. Mongush, D. A., Sat, Sh. Ch. (1967) “Sovet үede tyva dyldyң hөgzhүl-
dezi” [The development of the Tuvinian language during the Soviet era]. Kyzyl,
Tuvinskoe knizhnoe izdatel’stvo. 141 p. (In Tuv.).
5. Okoneshnikov, E. I. (2005) “Lingvisticheskie aspekty terminologii yakutskogo
yazyka (na materiale obshchej i otraslevoj leksikografii)” [Linguistic Aspects of
the Yakut Language Terminology (Based on General and Sectoral Lexicography)].
Avtoreferat diss. doktora filol. nauk. Yakutsk, Institut gumanitarnykh issledovanij
AN RS(Ya). 56 p. (In Russ.).
37
===== СТРАНИЦА 39 =====
Азиатские исследования: история и современность, №2 (18), 2026
6. Sat, Sh. Ch. (1964) “Ocherk istorii izucheniya tuvinskogo yazyka” [Essay on
the History of the Study of the Tuvan Language]. Kyzyl, Tuvinskoe knizhnoe
izdatel’stvo. 112 p. (In Russ.).
7. Sat, Sh. Ch. (1973) “Formirovanie i razvitie tuvinskogo nacional’nogo liter-
aturnogo yazyka” [Formation and Development of the Tuvan National Literary
Language]. Kyzyl, Tuvinskoe knizhnoe izdatel’stvo. 191 p. (In Russ.).
8. Sat, Sh. Ch. (1980) “Obrazovanie funkcional’nyh stilej tuvinskogo liter-
aturnogo yazyka Tuvinskaya pis’mennost’, yazyk i literature” [Formation of
Functional Styles in the Tuvan Literary Language. Tuvan Writing, Language, and
Literature]. Kyzyl, Tuvinskoe knizhnoe izdatel’stvo. 45 p. (In Russ.).
9. Sat, Sh. Ch. (1980) “Amgy tyva literaturlug dyl. Leksikologiya bolgash
semasiologiya, fonetika, morfologiya” [Modern Tuvan Literary Language.
Lexicology and Semasiology, Phonetics, Morphology]. Kyzyl, Tuvinskoe knizh-
noe izdatel’stvo. 257 p. (In Tuv.).
10. Sat, Sh. Ch. (1983) “Amgy tyva literaturlug dyl. Sintaksis. Ediglerlig bolgash
nemeldelerlig 2-gi үndүrgeni” [Modern Tuvan Literary Language. Syntax. 2nd
edition with corrections and additions]. Kyzyl, Tuvinskoe knizhnoe izdatel’stvo.
140 p. (In Tuv.).
11. Serdobov, N. A. (1980) “O roli yazyka i pis’mennosti v nacional’noj konsol-
idacii tuvinskogo naroda. Tuvinskaya pis’mennost’, yazyk i literature” [On the
Role of Language and Writing in the National Consolidation of the Tuvan People].
Kyzyl, Tuvinskoe knizhnoe izdatel’stvo. P. 15–30. (In Russ.).
Информация об авторах:
Ульяна В. Натпит-оол, магистрант Тувинского государственного универси-
тета, Кызыл, Россия; Россия, Республика Тыва, Кызыл, 667000, ул. Ленина,
д. 36.
E-mail: ulanaatpit7@gmail.com
Байлак Ч. Ооржак, доктор филологических наук, главный научный сотруд-
ник Тувинского института гуманитарных и прикладных социально-экономи-
ческих исследований при Правительстве Республики Тыва, Кызыл, Россия;
Россия, Республика Тыва, Кызыл, 667000, ул. Кочетова, д. 4.
Е-mail: oorzhak.baylak@mail.ru
РИНЦ AuthorID 636936
Information about the authors:
Ulyana V. Natpit-ool, Master’s degree student of Tuvan State University; 667000,
36 Lenin str., Kyzyl, the Republic of Tuva, Russia.
E-mail: ulanaatpit7@gmail.com
38
===== СТРАНИЦА 39 =====
Натпит-оол У. В., Ооржак Б. Ч.
ORCID: 0009-0002-3353-3957
Bailak Ch. Oorzhak, Doctor of Sci. (Philology), Chief Researcher, Tuvan Institute
of Humanitarian and Applied Social-Economic Research under the Government
of the Republic of Tuva; 667000, 4 Kochetov str., Kyzyl, the Republic of Tuva,
Russia.
Е-mail: oorzhak.baylak@mail.ru
ORCID: 0000-0001-8373-9107
©Натпит-оол У. В., Ооржак Б. Ч., 2026
39