Натпит-Оол Ульяна Валентиновна

ТЫВА ЛИНГВИСТИКТИГ ТЕРМИННЕРНИҢ ЧОГААТТЫНАР АРГАЛАРЫ

Ук эртем чүүлүнде тыва дылда лингвистиктиг терминнерниң тыптып келген аргаларын болгаш тургузуун шинчилеп чоруткан ажылдың түңнелдерин допчулап көргүскен. Тыва дылдың лингвистиктиг терминнерин аңгы-аңгы чылдарда тыва дылдың дугайында шинчилел ажылдарындан база «Лингвистиктиг терминнерниң кыска орус-тыва словарындан» чыгган. Чыгдынган материал тыва лингвистиктиг терминнерниң чогааттынарының 5 аргазын көргүскен. Лексика-семантиктиг арганың дузазы-биле орус дылдан терминнерни тыва дылче тайылбырлап очулдуруп турар (отрицательное деепричастие – болбас деепричастие, управление – башкарылга холбаазы, примыкание – каттыжылга холбаазы). Чамдык тыва чогаадылга кожумактарының уткалары делгемчээш, туугай утка дамчыдар хүлээлгелиг апарып, терминнер чогаадырынга киржип турар (понудительный залог – болдур=уушкун залогу, сказуемое – сөгле=кчи, управление – башкар=ылга холбаазы, дополнение – неме=лде, описательный вид –тайылбыр=лыг вид, звукоподражательные слова – өттүн=үг сөстер). Синтаксистиг арганың дузазы-биле тыва дылда лингвистиктиг билиишкиннерни дамчыдар сөс каттыжыышкыннары тургустунган (аай ассимиляция, арын кожумактары, ийи сек, укталган дөс). Орус дылдан азы орус дыл дамчыштыр кирип келген ниити дыл эртеминде ажыглаттынып турар лингвистиктиг терминнер дорт очулга аргазы-биле ажыглаттынып (лицо – арын) база тыва дылдың лингвистика терминнериниң системазын байыткан. Амгы үеде колдуунда орус дылдан терминнерни үлегерлээр арга (антоним – антоним) делгереңгей хереглеттинип турар деп болур.