Текст статьи в PDF->TXT формате
Скачать TXT
===== СТРАНИЦА 135 =====
В. С. Салчак
ПУБЛИКАЦИЯ АРХИВНЫХ ДОКУМЕНТОВ
“ЧЕЧЕК” ДЕП ШИИЖИТКЕН ҮШ КӨЖЕГЕЛИГ
ОПЕРАНЫҢ ЛИБРЕТТОЗУ (ЛИБРЕТТО ТРЕХАКТНОЙ
ПЬЕСЫ – ОПЕРЫ “ЧЕЧЕК”)
Василий С. Салчак
Тувинский институт гуманитарных и прикладных
социально-экономических исследований при
Правительстве Республики Тыва, научный сотрудник
сектора литературоведения, Кызыл, Республика Тыва,
Россия, kyrybazyr@mail.ru
Представляем к публикации архивный материал Рукописного
фонда Научного архива Тувинского института гуманитарных и
прикладных социально-экономических исследований при Правительстве
Республики под названием: «Архив С. Пюрбю (№№ 1296-1345). Науч.
арх. РФ. Д. 1302: С. Пюрбю. «Чечек» (либретто). Шиижиткен үш
көжегелиг шииниң либреттозу (Либретто трехактной пьесы – оперы)».
Время поступления данного материала: 14-го октября 1978 г., через
3 года после смерти Народного писателя Тувинской АССР С.Б. Пюрбю (1913-
1975) от супруги Н.Д. Пюрбю-Филатовой. Либретто публикуется впервые.
Партитура оперы с либретто будет издана отдельно. В мае 2025 г., как нам
сообщали планируется постановка оперы (Кызылским колледжем искусств
им. А.Б. Чыргал-оола).
Публикация либретто, написанного почти полвека назад классиком
тувинской литературы С.Б. Пюрбю на основе его поэмы «Чечек». Издание
классического тувинского произведения искусства послужит ценным
источником для популяризации тувинской академической музыки, дальнейшего
изучения (в музыкальных школах, организациях профессионального
образования и культурных учреждениях Тувы).
* * *
Сураглыг композитор Саая Бюрбениң Тыва АССР-ниң Улустуң чогаалчызы
С.Б. Пюрбюнүң “Чечек” деп шүлүглелинге үндезилээн 1960–1970 чылдарда-
ла бижээни “Чечек” деп операзының партитуразы- даа, либреттозу-даа мооң
мурнунда долузу-биле чырыкче үнмээн турган.
135
===== СТРАНИЦА 136 =====
Азиатские исследования: история и современность, № 3 (11), 2024
С.Б. Пюрбюнүң эртем намдары болгаш чогаадыкчы ажыл-чорудулгазы-
биле бо чүүлдүң автору хөй чылдарда ажылдап келген.
С. Пюрбюнүң “Чечек” деп шүлүглелиниң либреттозун бижижип, кады
ажылдажып көөрүнге идегеп, А. Оюн биске дилеглиг келген.
ТГТШИ-ниң Эртем архивинде С.Б. Пюрбюге хамаарышкан бижилгелерни
чыскаап, ниити даңзыны тускайлап бөлүктеп тургаш, ону парлаарынга
хөй чылдар дургузунда белеткеп келген бис. С.Б. Пюрбюнүң 100 харлаан
оюн таварыштыр «Сергей Пюрбюнүң тыва литература болгаш культурага
хамаарышкан архиви (ТГШИ-ниң Эртем архивинде кадагалаттынып чыдар
архив материалдарының даңзызы)» деп номну (тург. В.С. Салчак, ред. У.А.
Донгак) орус дылга 2013 чылда чырыкче үндүрген бис1. С. Пюрбюнүң бижээни
либреттозунга хамаарыштыр ук номда Эртем архивиниң даңзылааны ёзугаар
кылдынган, орус болгаш тыва дылдарда бижиттинген төөгүлүг барымдаалар
бар. Ук бижимелдерни 3 кезекке чарып болур.
ТГТШИ-ниң Эртем архивинде чогаалчы С.Б. Пюрбюнүң архивинде
дараазында материалдар бар: 1) Композитор А. Курченконуң балет (опера-
балет) чогаадып бижииринге чогаадыкчы чагыы2. 2) А. Курченко. «Чечек» деп
балеттиң (опера-балеттиң) ажыл планы3. 3) С. Пюрбю. «Чечек» деп шиижиткен
үш көжегелиг операның либреттозу4.
Бистиң даап бодап турарывыс-биле, композитор С. Бюрбе “Чечек” деп
шүлүглелге опера бижиир бодап алгаш, 1960 чылдарның эгезинде чогаалчы
С.Б. Пюрбюге чагыг киирген турган боор. Чүге дээрге 1961 чылдың төнчүзүнде
азы 1962 чылдың эгезинде ажылдап кылдынган либреттонуң бирги арнында
сөзүглелдиң ады кылдыр бижиттинген дараазында сөстер бар: “С. Пюрбю.
Чечек /либретто/. Шиижиткен үш көжегелиг опера. ...» деп демдеглеттинген
19 арында сөзүглел ТГТШИ-ниң Эртем архивинде шыгжаттынган. Бистиң
даап бодаашкынывыска бо архивте дараазында медээ бадыткал болуп турар:
«С.М. Бюрбе [Кызылдан (11.03.1962) Ялта хоорайже, С.Б. Пюрбюге]: “Экии,
Сергей Бакизович! … «Чечектиң» увертюразын оркестровкалап доозар чеде
бердим. Силер кээп туруңарда белен турар…”»5.
Бо хүннерде Кызылдың уран чүүл колледжиниң ыры салбырының
башкылары Э. Докулак, А. Ондар-Салчак, композитор А. Оюн (тургузукчузу,
1
Архив писателя Сергея Пюрбю по тувинской литературе и культуре (Реестр архивных
материалов, хранящихся в Научном архиве ТИГИ) /Сост.: В.С. Салчак, ред.: У.А. Донгак/. –
Кызыл, 2013. 144 с.
2
ТГТШИ-ниң Эртем архиви. Бижимелдер фондузу. Көктег № 1302, ар. 1-2. (А .Курченконуң
чогаадыкчы чагыы – дараазында номга парлаттынган: Архив писателя Сергея Пюрбю по
тувинской литературе и культуре (Реестр архивных материалов, хранящихся в Научном архиве
ТИГИ) . – Кызыл, 2013. С. 85-86).
3.
ТГТШИ-ниң Эртем архиви. Бижимелдер фондузу. Көктег № 1302, ар. 3-4.
4
База ында. Ар. 5-23.
5
База ында. Көктег № 1344, ар. 31-32.
136
===== СТРАНИЦА 137 =====
В. С. Салчак
режиссеру) 1-ги – 4-кү курстарның сургуулдары-биле “Чечек” деп операны
сценага долузу-биле салыр дээш белеткел ажылдарын эгелей берген. Тыва
эртемде С.Б. Пюрбюнүң «Чечек» деп шүлүглелинге либретто дугайында медээ
2024 чылда У.О. Донорованың6 ТГТШИ-ниң ХХVI «Эртем бижимелдеринге»
база парлаттынган турган. Ук автор С. Пюрбюнүң 100 харлаан оюн демдеглеп
турар чылында, «Чечек» деп шүлүглелдиң орус дылда А.Ф. Емельяновтуң
очулгазын 1974 чылда композитор А.П. Курченко сонуургап көргеш, аңаа
үндезилээн шак ындыг аттыг опера-балетти бижиир күзелин илереткен дилег-
бижикти Тыва АССР-ниң культура яамызынче чорутканын база чогаалчының
шүлүглелинде улустуң ырлары болгаш кожамык аянныг сөзүглелдерни
шинчилээр айтырыгны көдүрген.
Кызылдың уран чүүл колледжиниң башкызы, композитор Аяна Оюн
менден сүме айтырып чедип келди. Ол бистиң институтка дилеглиг келген:
«Композитор С. Бюрбениң 100 харлаан оюн демдеглеп, Мөңгүн-Тайга кожуунга
концерт көргүзүп аалдап барган бис. Ынчан “2025 чылдың май айда база катап
силерге бараан болуп, сураглыг композиторувус Саая Бюрбениң “Чечек” деп
операзын күүседип кээр бис. Амдыызында ол операның хөгжүм-партитуразын
аныяк композитор башкывыс Томас Монгуш компьютерде парлап белеткеп
турар” деп чарлаан бис. Ук операның ырлап турар кезектерин тус-тузунда
күүседикчи сургуулдар биле башкыларывыс ажылдап эгелей берген. Элдеп
чүве – “Чечек” деп операның либреттозу чок болган.
Ынчангаш бо либреттону ТГТШИ-ниң эртем журналының архив
материалдары чырыдар капсырылга кезээнге парлаары чугула деп көрдүвүс.
ТГТШИ-ниң эртем ажылдакчызы В.С. Салчак
парлаарынга белеткээн
6
Донорова У.О. С.Б. Пюрбюнүң «Чечек» деп шүлүглелинде тыва улустуң ырлары. Ученые
записки. Выпуск ХХVI (Текст) / Тувинский институт гуманитарных и прикладных социально-
экономических исследований при Правительстве Республики Тыва; ред. кол. В.Д. Март-оол
(отв. ред.), О.Д. Натсак (сост.) [и др.]. – Абакан : хакасское кн. изд-во им. В.М. Торосова, 2023.
– С. 157-164.
137
===== СТРАНИЦА 138 =====
Азиатские исследования: история и современность, № 3 (11), 2024
С. Пюрбю
ЧЕЧЕК (либретто)
Шиижиткен үш көжегелиг опера.
Киржикчилери:
Чечек – 18 харлыг уруг.
Мерген – Дүрзүң-Мээреңниң чалчазы. 20 харлыг оол.
Хая – аңчы арат.
Кара-Кадай – Хаяның кадайы.
Мөңзүүле – Дүрзүң-Мээреңниң оглу.
Кыдат чанчын.
Элбек – кызыл-шериглерге ужурашкан ашак.
Номчукчу болгаш ийи хаа, бир дүжүмет.
БИРГИ КӨЖЕГЕНИҢ БИРГИ КӨРГҮЗҮҮ
Чай. Кашпал хем ишти, диңмирээшкинниг, кызаңнаашкынныг чаңнык дүжүп
турар чаъстыг кежээ. Хаяның өөнге Чечек ыглап чүгүрүп келир.
Чечек: – Авай! Ачай!
Хая: (уткуй үне халып келгеш, өөнче киире бергеш ырлаар)
– “Өскүзүнен өлбес” дижир
Өргүн чоннуң чугаазы бар.
Аңчы Хая, Кара-Кадай
Адаң-иең болгай бис аан.
Чечек: – Чүгеним чок, эзерим чок,
Чүгүрүктү канчап мунайн.
Чүглүг куш дег, чалгыным чок,
Чүрээм канчап оожуктурайн?
Эзерим чок чүгеним чок,
Эмдик ойну канчап мунайн.
Эзир куш дег чалгыным чок,
Эргим чуртту канчап эргиийн?
(Чаъс аязы бээр. Өг даштынга оолдар, кыстар аяар чедип келгеш ырлажыр)
Кыстар: ‑ Чодурааның чокпак чечээ
Кандыг талдан үнер чүвел?
138
===== СТРАНИЦА 139 =====
В. С. Салчак
Чойган ышкаш сынныг Чечек
Кандыг хейден төрээн чүвел?
Казылганның кызыл кады
Кандыг дөстен үнер чүвел?
Каттыраңнаан чараш Чечек
Кандыг хейден төрээн чүвел?
Чечек үне халып келгеш, “Ак-ыяш” деп танцыны теп, ойнай бээр. Танцы
төнген соонда ийи хаа чедип келгеш, уругларны тарады сывырыпкаш,
өгге кире халчып келир.
Бирги хаа: – Үндүт негеп келдим, Хая,
Үжен кишти уштуп өргү.
Хая: – Өштүг ышкаш хугбай чыл-дыр.
Өлүк чокта чүнү бээр мен.
Ийиги хаа: – Саап орган, амыланган
Чаңгыс инээң айдап аар бис.
Хаалар шириин үне халыырлар. Шупту өгден үнүп келгеш, килеңниг көрүп турарлар.
Чечек: – Улус шупту дөмей эвес,
Араатан дег чулчуп чижир
Ужуру чүл, билбес-тир мен.
Айтып берип көрем, ачай.
Кара-Кадай,
Хая: – Эктинейден ээгип кээрге,
Эрээн шокар Теректигни
Ээрем ышкаш ханы терең
Элег, түрег дола берген.
Коъдан хойну кырып төткен
Кокаарак деп чилбилер хөй,
Хоптак чазый Дүрзүң-Мээрең
Кожуун, суму куруглатты.
Дүрүм кайдал? Чөвүн, шынын
Кандыг черден айтырарыл?
Дүржоктарның саваажогун
Кандыг хаанга билдиртирил?
139
===== СТРАНИЦА 140 =====
Азиатские исследования: история и современность, № 3 (11), 2024
– Өжүн боду негевээже,
Өске кым-даа болушпас-тыр.
Туттундурбас ындынныг ыр
Туругларга чаңгыланыр.
Чечек: – Аъдым чиген коккаарактың
Азыг-дижин сыккан болза,
Адам каккан дүжүметтиң
Ала караан дешкен болза.
Инээм чиген коккаарактың
Ийи азыын сыккан болза,
Ием каккан дүжүметтиң
Ийи караан дешкен болза.
Ядыы чонну хемдип чоруур
Чазый байлар буктар ол-дур.
Оъктуг-боолуг өжээн алыр
Оол болган болурумгай.
Хая: – Элбек сугга баргаш келиил,
Эки, бакты сүмележиил,
Өрү, куду ыравас сен,
Өөң ээлеп орам уруум.
Хая биле Кара-Кадай чоруй баарлар. Чечек ырлаар:
Чечек: – Өң-не бүрүн чечек үнгеш,
Оңуп калыр, кээргенчиг,
Октаргайга кижи төрээш,
Өлүп калыр хомуданчыг.
Чайның көгү четчип үнгеш,
Оңуп калыр кээргенчиг,
Чырык черге кижи төрээш,
Өлүп калыр хомуданчыг.
Мерген: (Аяар чедип келгеш, ырлай бээр)
– Булуттавас Булуң-Шынаа
Чүге ынчап булуттады?
Муңгаравас күжүр дыңмай,
Чүге ынчап муңгарадың?
140
===== СТРАНИЦА 141 =====
В. С. Салчак
Чечек: – Аът-ла бажын кымчы билир
Аарышкылыын канчаар ыңай.
Кижи бажын кижи билир
Хилинчектиин канчаар ыңай!
Багай кижи көрбээн болгаш,
Бастыргы дег келдиңер бе?
Бай-ла кижи төлү болгаш,
Бардам-дүржок чаңыңар бе?
Мерген: – Шала соктаан кадыг хөм дег,
Урук туткан холумну көр.
Салааларым көстүп чоруур
Улдуңумнуң ойбагын көр.
Бардам багай чаңым-даа чок,
Байның төлү эвес-тир мен,
Дүржок, калчаа аажым-даа чок,
Дүрзүң-Мээрең чалчазы мен.
Ийилээн: – Алдын-сарыг, хүрең-кызыл
Айыраңнаан чечек бүргээн
Кайгамчыктыг чаагай чайны
Кандыг чүвээ деңнеп сөглээр!
Каразынга дужар дээштиң,
Каастанган уруг дег-даа,
Челээш өңү быдарааштың,
Черге дүжүп турган дег-даа.
Көжеге хаар.
БИРГИ КӨЖЕГЕНИҢ ИЙИГИ КӨРГҮЗҮҮ
Айдың дүне. Алаак чер. Аныяктар чыглып келир.
Аныяктар: – Он-на бештиң дүнү келди,
Ойнап, хөглеп алыылыңар.
Ортузунда турган өгде
Ортун-карам үндүрүңер.
141
===== СТРАНИЦА 142 =====
Азиатские исследования: история и современность, № 3 (11), 2024
Бир оол, бир кыс ырлажыр:
– Үнелелге бараан боор
Үнүм өткүт эвес бол,
Ырлаксаам кээр ырлар бар
Ылавылап сактыр мен.
Чурттувустуң кыстары
Чуруп кагган чурук-ла.
Хор: – Ыржым өйде чүрээмни
Ындынналдыр хөгледир
Сагыжымда ырлар бар
Сакты хонуп келир мен.
Черивистиң кыстары
Черден үнген чечек-ле ийин.
“Ак-ыяш” деп танцы. Танцы төнген соонда аныяктар тарай бээр. Мөңзүүле
Чечектиң холундан туткаш, сөөртүп бар чорда, Мерген халып келгеш, Мөңзүүлени
моорады туткаш, ойтур идипкеш, Чечек-биле иелээн ыңай болурлар. Ийи хаа эртип
бар чорааш, моорап чыткан Mөңзүүлени көрүп каар.
Бирги хаа: – Өлген кижи чыдыр көрем.
Ийиги хаа: – Өршээ, дадай, буктуг хей-дир.
Бирги хаа: – Бурган өршээ, амы-тыным,
Букка шын-на душкан-дыр бис.
Ийиги хаа: – Кандыг кончуг азалыг чоор,
Хамга бараал, дүрген чоруул.
Бирги хаа: – Богда кегээн, моон соңгаар,
Боже мал-даа чоргуспас-тыр.
Тейлээш дедир ыңай болурлар.
Көжеге хагдынгаш, ажыттына бээр.
Хаяның өө. Кара-Кадай дааранып олурар. Хая аңнап чорааш, чаа келген,
боозун чүлгүп, аштап олурар. Өг иштинде аң эъди, кежи көстүр.
142
===== СТРАНИЦА 143 =====
В. С. Салчак
Хая: – Малым-даа чок, эдим-даа чок,
Баксыравас уруг боор мен.
Баксыравас чүңдел дизе,
Байлак улуг Таңдымайда.
Ийи хаа кире халчып келир.
Хаалар: – Дүрзүң-Мээрең кыштаан септээр,
Дүгүн салыр, хөмүн эттээр
Сигенин-даа кестирер дээн
Силерни бис сүрүп чор бис.
Хая: – Арагалыг барайн дээрге,
Агым-даа чок, сүдүм-даа чок.
Ам бо дораан чедейн дээрге,
Аъдым-даа чок, хөлгем-даа чок.
Сарыг сыптыг бижээм биле
Чандыр дегбес боомдан өске
Хайыраатаа белээм-даа чок.
Ха-ха-ха – ха-ха-ха-ха-ха!
Хаалар хорадап үне халыырлар.
Хая: – Хыктыгларның хыы ханмас,
Кылынганым чүү-ле ирги?
Өштүглерниң өжү ханмас,
Өлүргеним чүү-ле ирги?
Эдим, малым чок-даа болза,
Элег, түрег сагынмас мен.
Эзириктиг ээр-ле Таңдым
Эргилдимзе*, тодар-ла мен.
Дөрт дүжүмет кире халчып келгеш, Хаяны хүлүп алгаш чоруй баарлар.
Кара-Кадай Чечекти куспактапкаш, Хаяның соондан көрүп, ыглажып турарлар.
Көжеге хаар.
* Эргилдимзе ~ диал. – сөзүглелде чогаалчы мынчаар бижип каан, лит. – эргилзимзе.
143
===== СТРАНИЦА 144 =====
Азиатские исследования: история и современность, № 3 (11), 2024
ИЙИГИ КӨЖЕГЕНИҢ БИРГИ КӨРГҮЗҮҮ
Күскү сарыг аърга иштинде кижи эриидээр чер. Хаяны хүлүп алган ийи хаа эриидеп
турар. Көзүлбесте шимээн: – Хак! Хак! – дээн үннер дыңналыр. Торгу тоннуг
дүжүмет көстүп кээп, байысаар.
Дүжүмет: – Хаан-төре хоойлузунга,
Хайырааттың амызынга,
Кыжанганың ужуру чүл,
Кымнар-биле сүлчээлиг сен?
Хая: – Таңды ышкаш кара нүгүл –
Даш дег акты хөме баспас.
Кандыг херек кылып каан дээш
Ханымны төп турар силер?
Эдим, малым былаап алгаш,
Эъдим шылаан ужуру чүл?
Өжээн өлбес, назын кырыыр,
Өлүрден бээр көөр силер!...
Дүжүмет Хаяны алагадапкаш, хааларже “аппарыңар” деп имнепкеш ыңай болур.
Бирги хаа: – Өрттеп мунар аъды бар бе,
Өзеп чиптер хою бар бе,
Бачыттыгны мону чоорул,
Бажын кескеш азып каапса.
Ийиги хаа: – Бужар чүве кылгаш чоор бис,
Бурган чарлыын эдерээли.
Төре херээ аңдарыптар шаа бар-бе,
Төөгүнү коптарыптар билии бар-бе,
Бээзи ноян чызаанынче
Бектеп хүлээш чорудупкай аан.
Хая: – Дарлал ээзи дүжүметтер
Дазагар көк тулуптар-дыр.
Төрээн чуртка чүге-ле олар
Төөгүде тывылган чоор.
144
===== СТРАНИЦА 145 =====
В. С. Салчак
Делегейге чаңгызы-даа
Дедир төрүп турбас кылдыр
Көстүг отка өртензиннер,
Хөөржүзүннер, сөнээзиннер!
Хаяны моорады шапкаш, сөөртүп чоруй баарлар.
Кара-Кадай биле Чечек чедип келир.
Кара-Кадай: – Чүрээм болган ынак эжим кайда ирги?
Чүү деп ыяш бажындыва асчык ирги?
Үтче, хосче бажын кескеш октапчык бе,
Үгү куштар сөглеп берген болзуңарза.
Күдер шыырак эъди-ханы соглу берген.
Күжүр сөөгү сайлы* берген чыдыр ийнен.
Оода чаңгыс көрүп алган болурумгай,
Оргу-делгем хаваандан бир ошкаарымгай.
Үне бээрлер.
Караңгылай бээр. Аныяктарның ыры, танцызы.
Аныяктар: Он-на бештиң дүнезинде
Ойтулааштап алыылыңар.
Ортулуктуң ак-ла талын
Шоор кылып ойнаалыңар.
Чечек: – Алдан аъттың аразындан
Кара-Доруг бедик ышкаш,
Узун-дынын шеле тырттып,
Ушта чүткүп турган ышкаш.
Арбын чоннуң аразындан
Карам караа менде ышкаш,
Уян чүрээ саргып, аарып,
Улуг тынып орган ышкаш.
Аныяктар тарай бээр. Чечек Мергенни манап артып каар.
Мөңзүүле чедип келгеш, Чечекче чөңгээлээр.
Мөңзүүле: – Эңмек дыттың бажынайда
Эзир чүглүг согун калды.
* Мында ~ сайлы берген – сайгарлы берген~ 'аай-баш чок тарай берген' дээн утканы
илередип турар.
145
===== СТРАНИЦА 146 =====
Азиатские исследования: история и современность, № 3 (11), 2024
Эрге кара Чечеккейде
Эвээш, биче сеткил калды.
Чечек:. – Кедереве, кедереве,
Хей-ле черге кедереве.
Хей-ле черге кедерээштиң
Хендирбелиг мойнуң сыктың.
Мөңзүүле: – Чээреннери дезиг-даа бол,
Белден ырап кай-ла баарыл?
Чечекейи хедер-даа бол,
Менден чайлап кай-ла баарыл?
Чечек: – Байның оглу бардам мен дээш,
Бажың-биле кылаштава,
Туразында чоргаар мен дээш,
Душтуктугга туралава!
Мөңзүүле: – Алыр-албас айбычыны
Артык ынак сарыым диве.
Аксым сал дээн челер ойга
Аъттаныылы, чажам диве.
Чечек: – Чүглүг куш дег чүректиг мен,
Чүгүрүкке ушкашпас мен.
Сеткилим дег өңнүктүг мен,
Ческинчидир сени чоор мен.
Мөңзүүле: – Болчап алган болчанайның
Болдунганын көргей-ле сен.
Бодап чоруур күзелиңниң
Боттанганын көргей-ле сен.
Чечектиң холундан сегирип алгаш дап бээрге, Чечек ушта соккаш ыңай болур.
Сценаны долгандыр маңнап чорда, Мөңзүүле четкеш, холдамнажып тура ужур
базып алыр. Мергенниң ырызы дыңналып келир.
Мерген: – Чодурааның чокпак чечээ
Кандыг талдан үнген ирги.
Чойган сынныг Чечекмааны
Кандыг кадай төрээн ирги.
146
===== СТРАНИЦА 147 =====
В. С. Салчак
Улуг дагның кырынайдан
Бараан шуурган ыравазын.
Уруг күжүр Чечээмейден
Бодалымның салдынмазын.
Мелдер дайым тура дүшпе,
Белдиң шөлү кызырылзын.
Салгын-сырын эстеп хады,
Чагызымга үнүм четсин.
Мерген көстүп келирге, Мөңзүүле Чечекти салыпкаш, тура халып келир.
Мерген. – Кускун караа холуң дегбе!
Адым-сураам үнген хей мен.
Хунааш-былааш кылыксава,
Адаанымны алыспас мен.
Мөңзүүле: – Сокса, сойлук! Соңгаар олур,
Шоюшкааңны өрү тырттын!
Адың-сурааң үнген болза,
Адап келир адаң кымыл?
Мерген: – Аттыг-чарлыг адам дээриң
Араатанзыг Дүрзүң ол бе?
Сурадыксаар сурааң дээриң
Суму чоннуң каргыжы бе?
Мөңзүүле: – Тоткан эник ээзин ээрер,
Дора-өлчүк оон дора.
Калчаарава, халыыдава!
Карааң деже шааптар мен.
Мерген. – Харын бодуң калчаарава,
Халызыңза бодуң шоруң.
Байыыргава, бардамнава!
Бажың чара шааптар мен.
Чечек чүгүрүп кээп, Мергенден куспактаныптар.
Мөңзүүле халып келгеш, Чечекти Мергенден чара тырта бээрге, Мерген ону ийи
эгинден туткаш, бөөлдеп-бөөлдеп, сценадан үндүр октаптар. Мөңзүүлениң човууру
чоорту ырап чоруй баар.
147
===== СТРАНИЦА 148 =====
Азиатские исследования: история и современность, № 3 (11), 2024
Хорга үдеткен Чечек биле Мергенниң дуэди:
Чечек: – Канчаарың ол, күжүр ынаам,
Хайлыг шошка чүге кирдиң?
Чаргы-чаалы орта деп бе,
Чаагың дөгеп бээр сен бе?
Мерген: – Чогуш-кырыш эревээн мен,
Шоглап келген шорузу-дур.
Канчап-канчап канчаарларыл
Карам сенден чарарлар бе.
Чечек: – Туман-булут диргелип кээп,
Дуруг дагны дуглай бүргээр,
Туразында Дүрзүң талаар –
Тудуп, баглап алгаш-ла баар.
Мерген: – Амыраамдан чарылзымза,
Амы-тынның дүжүү-даа чок.
Күзелимни кыпсып чоруур
Хүнүм чүгле чаңгыс сен-сен.
Куспактажы бээр. Ыракта сөс чок дуюкаа хор.
Мергенниң ырызы.
Мерген: – Хая ирей канчап баржык,
Бээзи ноян чызаанынче
Кара ажыт шөлүпчүк чоп,
Мени база ынчаптарлар.
Өскен төрээн черивиске,
Өвүрге, ам сыңмас-тыр мен.
Кара баарым чамдыы болган
Карам сени канчап каар мен.
Сеткилимде тудуш болган
Сенден өске бодалым чок.
148
===== СТРАНИЦА 149 =====
В. С. Салчак
Өөрүшкүнү, муңгаралды
Чартыктажып, кады көөр мен.
Өлүр-даа бол, кады баар мен,
Чарлып болбас чүрээм сен сен.
Ары черже, хары чонче
Ажа берээл, ажырбас бис.
Кара-Кадай чедип келир. Аныяктар Мерген биле Чечекти долганып кээп,
сымыражып турарлар.
Кара-Кадай: – Оглукужуум, канчаар сен ам?
Мерген: – Үүлемни өске-биле
Үлешпес мен. Бодум билийн.
Хей-ле ынчап хөлзээш канчаар.
Келген шаанда көргей мен аан.
Чечек: – Чаа чалбак болган черге
Чаңгыс кижи эннежир бе?
Сүрүп келзе, алдырбайн баар
Чүглүг куш дег аъдың чок бе?
Баксыраза, кежиин шаңнаар
Байлак, улуг таңдың чок бе?
Мерген: Өргээлерден артык делгем
Өндүр бедик Таңдым-даа бар.
Артка, сынга тура дүшпес
Арбас, турбас аъдым-даа бар.
Сени каггаш, черге чааскаан
Чежеге дээр шыдажыр мен.
Аныяктар тарап чоруп турар.
Сценага Кара-Кадай биле Мерген артып каар.
Кара-Кадай: – Шаг-шаа-биле турар эвес,
Чавылдак оът оңмас эвес,
Дөңгү ириир, кинчи үстүр,
Төре херээ тайлыр дижир.
149
===== СТРАНИЦА 150 =====
Азиатские исследования: история и современность, № 3 (11), 2024
Кем чок бисти канчаарларыл?
Хей-ле ынчап муңгарава.
Канчап билир кажан бир хүн
Катап биске чедип кээр сен.
Чечек чүгүрүп келир.
Чечек: – Чедип келди! Канчаар бис ойт!
Мерген ол угже көргеш, шириин турар. Сценаның бир талазындан
Дүрзүн-Мээрең баштаан дүжүметтер көстүп келир. Мерген шурай бергеш,
Дүрзүң-Мээреңни ойтур таварыптарга, өскелери доңгайып чыткылаптар.
Элээн болгаш ковайып келирге, кым-даа чок, арлы берген болур. Дүжүметтер
бот-боттарын буруудатчып турда, Дүрзүң-Мээрең алгырар.
Дүрзүң-Мээрең: – Кончуг четкерни сүрээлиңер! Туткаш, аргактыг алды
мойнун адырбааже!...
Шоогайнып чоруптарлар.
Көжеге хаар.
ҮШКҮ КӨЖЕГЕ
Бирги көргүзүг. Көжеге мурнунга номчукчу.
Номчукчу: – Самага деп сарыг чечек
Шатты дургаар чатты берген.
Чечээвис-даа шуудай берген,
Сестир, коргар чүвези чок.
Таныттынмас даңгына дег,
Даайы, күүйү каастап алган
Дүште-даа чок чурттап чорда,
Дүрзүң-Мээрең Мөңзүүлеге
Чечекти кээп кудалаан деп,
Аяс дээрден диңмирээн дег,
Сүрээденчиг чугаа үнген.
Чечек бажы четчирден бээр
Чедирер деп мындыг болган.
Куда дүжер хонук, хуусаа
150
===== СТРАНИЦА 151 =====
В. С. Салчак
Ынча-мынча чедип келген.
Куду, чамы аймаан Чечек
Ыглап-сыктап, чөгел төткен.
Ак өг шагда белен болган,
Аъткарарын манап турган.
Көжүртүр дээш Дүрзүн-Мээрең
Көвей улус чорудупкан.
Чажын чарып, чалаа-кара,
Чавагазын өрүп берген.
Куйга-шуру, сырга-дээрбек
Кулактарын шөе баскан.
Чечекти ам баштаңгылап,
Чедирер деп дерип турда,
Хенертен-не келин читкен!
Кежээге дээр келбейн барган.
Номчукчу үне бээрге, көжеге ажыттынар.
Аърга чарык. Баарында хем агып чыдар, хая кырында деспек черде
Чечек каас хептиг ырлап орар.
Чечек: – Аъргаларның ыраажызы
Айлаң-куш дег чоргаар болза,
Калбак хову коңгулууру –
Хамнаарак дег шөлээн болза!
Чаржык-түвек чеже хүлээр?
Сагыш, чүрээм амыразын!
Кылык, чеме чеже дыңнаар,
Кылаң саарыг хөөрүм болзун!
... Чаңгыс бодум чаравадым,
Чараш карам дириг чорзун.
Чаштан чарган хугбайлардан
Чанмас өжүм негеп алзын!
Чечек удуй бээр. Дүжүнде дүжүметтер азалар болу берген танцылап,
халдап кээп турар. Мөгүдеп чыда, оттуп келгеш алгырыптар.
Ыракта Мергенниң ырызы дыңналыр.
151
===== СТРАНИЦА 152 =====
Азиатские исследования: история и современность, № 3 (11), 2024
Мерген: – Мелдер дайым тура дүшпе,
Белдиң шөлү кызырылзын.
Салгын, сырын хадып эстеп,
Чаңгызымга үнүм четсин!
Чечек: – А-аа-уу-у Мерген!
Мерген чедип келир. Чечек шурай бергеш куспактаныптар.
(Музыка)
Чечек: – Кандыг черден адап-сурап,
Канчап маңаа чедип келдиң?
Чаяан, бурган ачызы бе?
Салымывыс ындыызы бе?
Мерген: – Эжен чарлыы чадап каанда,
Ээр Таңды бисти чарбас.
Чалбырааштыг күзел чокта,
Чаяан, бурган дуза болбас.
Чечек: – Дургун дүржок чүвелерни
Тудуңар дээр, кагыңар дээр
Кадыг хала ыравас-тыр,
Канчап чурттаар улус боор бис?
Мерген: – Аржай буурул Таңдывысты
Аал кылып чурттаай-ла бис,
Аргажоктуң кыры келзе,
Алдайже-даа ашкай-ла бис.
Мерген шай хайындыра бээр. Элбек ашак чедип келир. Чолугуп мендилежир.
Элбек: – Мындаа бир хүн аңнап чорааш,
Мындыг чүвээ таварыштым:
Орай кежээ одаам долдур
Орус шериг сөктүп келди, –
Ыыдым читкен, угааным чок.
Ыңай боор дээн – шимчеттинмес!
Чанчын-на боор, бир-ле кижи
Чанымда кээп олурупту.
152
===== СТРАНИЦА 153 =====
В. С. Салчак
– Ядыы чонга эрге тыпсып,
Ядаралды узуткаар дээн:
“Кызылдар бис” – дижир чорду.
Кыска дүннү кады чаргаш,
Хүнезинин, огун-чемзээн
Артыкшылап меңээ бергеш,
Хүнче уткуй тугун чалааш,
Аъттангылааш чоруптулар.
Элбек ашак байырлашкаш чоруптар. Чечек, Мерген Элбекти үдеп каар.
Чечек: – Чежеге дээр манаар бис ам?
Мерген: – Шагы кээрин манавас дээш,
Чаңгыс кижи чүнү канчаар?
Чечек : – Көшке куду чуулган дашты
Өске даштар эдербес бе?
Өөрүң сеңээ каттышпас бе?
Мерген: – Сагыжымны саарзыкталдыр
Чааскаандырың канчап каар мен.
Аърга-биле сөстүг эвес,
Аштаан бөрү келзе канчаар?
Чечек: – Мээрең, чалаң бырашпаанда,
Мелегей аң мени канчаар.
Алды, чеди хонук туржук,
Айда-даа бол ажырбас мен.
Мерген чөпшээрешкеш, Чечек-биле байырлашкаш чоруптар.
Караңгылап келирге, Чечек удуп чыдып алыр. Мөңзүүле баштаан
боо-чепсектиг улус Чечекти тудуп алгаш баар.
Көжеге хагдына бээр.
Көжеге мурнунга номчукчу үнүп келир.
Номчукчу: – Топтуг, топчок чугаалардан
Торгалыгга Чечек душ бооп,
Мөңзүүлеге туттурган деп
Мерген ындыг медээ дыңнааш,
Ынаар-мынаар арай бүдүү
153
===== СТРАНИЦА 154 =====
Азиатские исследования: история и современность, № 3 (11), 2024
Ылавылап сурап кээрге,
Аргалыкта камыңнарже
Аппарган деп чугаалашкан.
Мөңзүүлени истеп кээрге,
Кезек камың баштап алгаш,
Бөгүн маңаа дендеп хүнзээш,
Кедээр аалче үнген дишкен.
Мерген орай сүрүп келгеш,
“Бээр үн” деп кый деп алгаш,
Көстүп үнүп кээри билек,
Хөрээндиве боолавыткан.
Чаатыга Мерген кээрге,
Чалзып баштаан кезек улус
Аргалыкче халдаар дижип,
Аъттаныр деп белен турган.
Элбек ашак баштап алган
Элээн кижи база келген.
Хавыртканнар сургазын дээш,
Багай-оолду дуюкаалап,
Камын шериг баараңынче
Баш удур бадырыпкан.
Караңгылап кээри билек
Хамык улус аъттаныпкан.
Морзаң-мөрзең даштар туржук,
Доора-Дагны чара шапкан,
Моондак билбес Улуг-Хем дег,
Дошкун килең хайнып үнген.
Номчукчу үне бээрге, көжеге ажыттынар.
Өг иштинде медерел чок Чечекти Хая тудуп алган олурар. Көзүлбесте эзирик
улус шуугап турар. Чечек миннип келгеш:
Чечек: – Кырган ирем, канчап барган,
Чеже болган кижи боор мен?
Кастар ышкаш шулурашкан,
Кандыг, кым деп улузул бо?
Хая: – Кырың сынык кижи чордуң,
Дүүн кежээ эккелдилер.
154
===== СТРАНИЦА 155 =====
В. С. Салчак
Кыдат чанчын хөглезин дээш,
Дүрзүң-Мээрең дужаап берди.
Кырган чанчын демин чорааш,
“Эртен бо кыс экирзин!” деп
Кырза ышкаш, шартыңайнып,
Эмчилерге дужаап кагды.
Хаа, дүжүметти эдерткен кырган чанчын эзирик кирип келир.
Хаяны хаа, дүжүметтер үндүре бээрге, чанчын өөрүп, Чечектиң чаагын,
бажын суйбап, куспактай бээрге, Чечек ойтур тептер. Чанчын тура халып олурда,
боо даажы дизирткайны бээр. Чанчын барба иштинче бажын суптар. Мерген,
Хая, Элбек кире халып келирлер. Чечекти Мерген көдүрүп аар.
Кызыл-шериглер болгаш оон-моон улус чыглып кээп турар.
Хор: Дөңгү, кинчи чүктевес бис,
Төрээн чурттуң ээлери бис.
Хосталганың өндүр тугун
Холувустан салбас-даа бис.
Чоннуң күзээн чырык хүнү,
Чолдуң бедик чоргааралы,
Өөрүшкүлүг чуртталгавыс
Өшпес мөңге чайынналзын!
Көжеге хаар.
Науч. арх. ТИГПИ. РФ. Архив С. Пюрбю (Д.Д. 1296-1345). Д. 1302.
Машинописные тексты. Всего 23 л.
Подготовил к печати:
Василий С. Салчак, научный сотрудник сектора литературоведения, Тувинский
институт гуманитарных и прикладных социально-экономических исследований
при Правительстве РТ, Кызыл, Россия; 667000, Россия, Республики Тыва, г. Кызыл,
ул. Кочетова, д. 4.
E-mail: kyrybazyr@mail.ru
Author ID РИНЦ: 793062
Vasily S. Salchak, Researcher in the Literature Studies Sector, Tuvan Institute of
Humanitarian and Applied Socio-Economic Research under the Government of the
Republic of Tatarstan, Kyzyl, Russia; 667000, Russia, Republic of Tyva, Kyzyl, Kochetova
str., 4.
E-mail: kyrybazyr@mail.ru
© ТИГПИ, Салчак В. С., 2024
155
