Салчак Василий Савырович

С. ПЮРБЮНУҢ УРАН ОЧУЛГАЛАРЫНЫҢ ТЫВА ДЫЛДЫҢ ХӨГЖҮЛДЕЗИНГЕ САЛДАРЫ

Бо чүүлде С. Пюрбюнүң классиктиг орус база делегей литературазының шылгараңгай чогаалдарының: А. С. Пушкинниң «Евгений Онегин» деп шүлүктээн романын, Л. Н. Толстойнуң «Хаджи Мурат» деп төөгүлүг тоожузун, В. Шекспирниң “Ромео биле Джульетта” деп трагедиязының уран очулгазының онзагайларын сайгарып көрүп турар. Ук ажылда С. Пюрбюнүң очулдурукчу ажыл-чорудулгазын үе-чада аайы-биле ийи кезекке: Тыва Арат Республика үезиниң очулгалары болгаш Советтиг Тыва үезиниң очулгалары деп бөлүктеп көргүскен. Ол ышкаш Советтиг Тыва үезинде репрессияга таварышкан чогаалчының очулга талазы-биле чедир чырыттынмаан ажыл-чорудулгазын ылавылап тодарадып турар. Чогаалчының репрессияга таварышкан чылдарында (1948-1954), тодаргайлаарга Ангарск лагеринге хоругдалга турарда, үлегерлиг очулгаларынга ооң адын киирбейн турган чугула барымдааларны демдеглеп айтып турар. Автор С. Пюрбюнүң чечен чогаалга хамаарыштыр кылган ажылдарын орус дылдан тыва дылче база тыва дылдан орус дылче очулгалар деп ийи аңгы бөлүкке чарган, ол шупту очулгаларны чечен чогаалдың аңгы-аңгы жанрлар аайы-биле (шүлүктээн роман, төөгүлүг роман, трагедия, тоожу, чечен чугаа, лириктиг ыр, хамааты лирика, шии чогаалдары) бөлүктеп алгаш сайгарган. Бо чүүлде С. Пюрбю хостуг база дең үнелиг очулга хевирлерин чедимчелиг шиңгээдип ап, ажыглап турганын тодараткан. Чогаалдарның утказын ылап шын дамчыдарын боттандырарда, дылдың сөс байлаан янзы-бүрү аргалар-биле лередип, дамчыдып турган: чечектерниң болгаш үнүштерниң тыва дылда аттарын чиге айтып турар, өске дылдан үлегерлээн сөстерни; дең үнелиг очулга хевиринде бөдүүн эпитеттерни - бөдүүн эпитеттер-биле, нарын эпитеттерни - нарын эпитеттер-биле, диригжидилгени - диригжидилге-биле, метафораны - дорт чүве ады-биле.