Монгуш Начын Михайлович
Статьи автора
2 публикаций
ТЫВА УЛУСТУҢ ТООЛДАРЫНДА "ӨЛҮМ" ДЕП СӨСТҮҢ ЭВФЕМИЗМНЕРИ
Ук ажылда тыва улустуң тоолдарында «өлүм» деп сөстүң эвфемизмнерин шинчилеп, оларның түңнелдерин көргүскен. Аңгы-аңгы чылдарда парлаттынган «Тыва маадырлыг тоолдар I» (1990), «Тыва тоолдар III» (1955), «Тыва тоолдар IV» (1957), «Тыва тоолдар VI» (1963), «Тыва тоолдар VII» (1968), «Тыва улустуң тоолдары» (1947) деп номнарда кирген 57 тоолду сайгаргаш, 450 чижекти алган. Оларның иштинден кижини өлүрер деп уткада ажыглаттынган 39 эвфемизмни бо чүүлде сайгарып кѳргеш, оларны тургузуунуң аайы-биле үш аңгы бөлүкке чарган. Маадырлыг тоолдарда демисел, эжелел, дайын-чаа үргүлчү болуп турар болгаш, ук сөстүң ойзу адаар хевирлери хөйү-биле ажыглаттынып, тыва дылдың байлаан көргүзүп турар.
ТЕРЕ-ХӨЛ ДЕВИСКЭЭРИНИҢ ЧУРТТАКЧЫ ЧОНУНУҢ ТӨРЕЛ-БӨЛҮКТЕРИ БОЛГАШ АМГЫ ҮЕДЕ ДЫЛ БАЙДАЛЫНЫҢ ОНЗАГАЙЛАРЫ (ТЫВА РЕСПУБЛИКАНЫҢ КУНГУРТУГ СУУРУНУҢ ЧИЖЭЭНГЕ)
Ук ажылда Тыва Республиканың Чазааның чанында Тываның гуманитарлыг болгаш тускай социал-экономиктиг шинчилелдер институдунуң Тыва Республиканың Тере-Хөл кожуунунуң Кунгуртуг суурунга 2022 чылдың августа эрттирген комплекстиг экспедициязының иштинге чорутканы социолингвистиктиг шинчилел ажылының түңнелдерин көргүскен. Авторлар шинчилел ажылында Кунгуртуг суурнуң чурттакчы чонунуң төрел-аймактары болгаш тус чоннуң дылының амгы үеде байдалынче угландырган. Тере-Хөл диалектизи тыва дылдың бир тускай, онзагай диалектизи болур. Ооң үн тургузуу өске диалектилерден өк-биле адаар ажык үннер чогу-биле ылгалып турар. Тываның өске кожууннарындан ырак, ук девискээрде доктаамал чурттап чоруур бөлүк аймактарның бары, хүн-бүрүде амыдыралының, ажыл-агыйының тускайлаңы болгаш Тере-Хөл кожууннуң чурттакчыларының хөй кезии моол дылды билири ол черде дылдың байдалының бот-тускайлаң болурунга салдарлыг.