Выпуск: № 2-3(6-7), 2023
Автор:
Раздел: Филология
УДК: 82-7
Страницы: 83-91
Просмотры: 266
Скачивания PDF: 7
DOI: doi.org/10.24412/2782-6139-2023-6-7-83-91
EDN: elibrary.ru/MLBVWQ
Ключевые слова:
Лицензия: CC BY-NC 4.0
САТИРИЧЕСКИЕ ОБРАЗЫ В РАССКАЗЕ С. ПЮРБЮ "ЗАБАВНЫЙ СЛУЧАЙ НА ГУМНЕ"
Скачать PDF
В настоящей статье рассматриваются сатирические образы начальника в ранге бригадира и обиженных подчиненных в сатирическом рассказе С. Пюрбю «Шаӊга болган таварылга» («Забавный случай на гумне», 1957) в сравнении с произведениями других тувинских писателей Б. Ховенмея, Л. Иргит, М. Кужугет, в частности, часто используемые писателями литературные приемы для создания сатирических образов - описание портрета, речевая характеристика, физиологическое и психоэмоциональное состояние персонажей, иронический пафос, художественный прием игры, образы начальников и оскорбленных подчиненных, Неба (Дээр-Денгер) и высокомерного сотрудника, животных - властного Медведя и угнетаемых Зайца, Барсука, Свиньи. Автор данной статьи обращается к изданию 1958 года «Шоодуг болгаш дузаашкын» («Сатира и юмор», на тув. яз.), где был опубликован один из первых сатирических рассказов, открывающих тему взаимотношений между руководителем и подчинённым. Автор приходит к выводу о том, что рассказ С. Пюрбю был первым сатирическим произведением о начальнике и подчиненных, тема начальника и подчиненного была весьма популярна в тувинской литературе и сохраняет свою актуальность в современной тувинской литературе.

Текст статьи в PDF->TXT формате

Скачать TXT
===== СТРАНИЦА 83 =====
Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 83
Научная статья

УДК 82-7

С. Пюрбюнүң «Шаңга болган таварылга»
деп чечен чугаазында сатириктиг
овур-хевирлер
(Сатирические образы в рассказе
С. Пюрбю «Забавный случай на гумне»)

Шенне Ю. Кужугет
Тувинский институт гуманитарных и прикладных
социально-экономических исследований при Прави­
тельстве Республики Тыва, научный сотрудник, Кызыл,
Республика Тыва, Россия, shenne.kuzhuget.87@mail.ru

Аннотация. Бо чүүлде тыва чогаалчылар С. Пюрбюнүӊ «Шаӊга болган
таварылга» (1957) деп чечен чугаазы-биле чергелештир Б. Хөвеӊмей, Л. Иргит
болгаш М. Күжүгеттиӊ чогаалдарында ийиги чергениӊ даргазы, аӊаа чагырткан
ажылчыннарныӊ сатириктиг овур-хевирлер системазыныӊ допчу сайзыралын
хайгаарап турар. Сатириктиг овур-хевирлерни чуруурда, авторларныӊ
болганчок-ла ажыглаар литературлуг аргалары – портрет чурумалы, чогаал
маадырын чугаа-домактыӊ дузазы-биле чуруп көргүзери, маадырларныӊ
физиологтуг болгаш психоэмоционалдыг байдалдары, кочулалдыг аян-
хөөн, оюн аргазы, билииргек дарга, аӊаа хомудаан ажылчынныӊ, өндүр-
бедик Дээр-Деӊгерниӊ, бот-тогдунар ажылчынныӊ, дириг амытаннарныӊ
– улуургак Адыгныӊ, аӊаа кызагдаткан Койгуннуӊ, Морзуктуӊ, Хаваннныӊ
овур-хевирлери. Ук чүүлдүӊ автору ийиги чергениӊ даргазы (азы бригадир)
болгаш аӊаа дорамчылаткан ажылчыннарныӊ дугайында теманы ажыткан
баштайгы сатириктиг чогаалдарныӊ чыындызы «Шоодуг болгаш дузаашкын»
(1958ч) деп үндүрүлгеже кичээнгейни угландырып турар. Көрдүнген ажылда
адаттынып турар теманыӊ төөгүзүнге хамаарыштыр айтырыг көдүртүнген.
Эртем-шинчилел ажылыныӊ боттанган түӊнелдери: а) С. Пюрбюнүӊ чечен
чугаазы – ийиги чергениӊ даргазы, аӊаа чагырткан, кем чок ажылчыннарны
көргүскен баштайгы сатиралыг чогаал болур; б) тыва уран чогаалда дарга
биле кызагдаткан ажылчынныӊ дугайында тема идепкейлиг болуп турар; в)
шинчилеп турар тема янзы-бүрү жанрларда: басняларда, чечен чугааларда
болгаш лириктиг шүлүктерде ажыглаттынган; г) эрге-дужаалга ооргаланыр

===== СТРАНИЦА 84 =====
84 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023
дарга, аӊаа базындырган ажылчыннар дугайында тема тыва литературада
уламчылап турар.

Өзек сөстер: Сергей Пюрбю, сатириктиг овур-хевир, литературлуг аргалар,
дарга болгаш чагыртканнарныӊ овур-хевирлери, тыва чечен чогаал


Аннотация. В настоящей статье рассматриваются сатирические образы
начальника в ранге бригадира и обиженных подчиненных в сатирическом
рассказе С. Пюрбю «Шаӊга болган таварылга» («Забавный случай на
гумне», 1957) в сравнении с произведениями других тувинских писателей
Б. Ховенмея, Л. Иргит, М. Кужугет, в частности, часто используемые писателями
литературные приемы для создания сатирических образов – описание
портрета, речевая характеристика, физиологическое и психоэмоциональное
состояние персонажей, иронический пафос, художественный прием игры,
образы начальников и оскорбленных подчиненных, Неба (Дээр-Денгер)
и высокомерного сотрудника, животных – властного Медведя и угнетаемых
Зайца, Барсука, Свиньи. Автор данной статьи обращается к изданию 1958 года
«Шоодуг болгаш дузаашкын» («Сатира и юмор», на тув. яз.), где был опубликован
один из первых сатирических рассказов, открывающих тему взаимотношений
между руководителем и подчинённым. Автор приходит к выводу
о том, что рассказ С. Пюрбю был первым сатирическим произведением
о начальнике и подчиненных, тема начальника и подчиненного была
весьма популярна в тувинской литературе и сохраняет свою актуальность
в современной тувинской литературе.
Ключевые слова: Сергей Пюрбю, рассказ, сатирический образ, литературные
приемы, образы начальников и подчиненных, тувинская литература

Для цитирования: Күжүгет Ш. Ю. С. «Пюрбюнүӊ «Шаӊга болган таварылга»
деп чечен чугаазында сатириктиг овур-хевирлер» // Азиатские исследования:
история и современность. 2023. № 2–3 (6–7). С. 83-91. DOI: 24412/2782-6139-
2023-6-7-83-91.


Satirical images in S. Purbu’s story
“A funny incident on the threshing floor”
Shеnne Y. Kuzhuget
Tuvan Institute of Humanitarian and Applied Social and Economic Research under
the Government of the Republic of Tuva, researcher, Kyzyl, Republic of Tyva,
Russia, shenne.kuzhuget.87@mail.ru
Abstract. This article examines the satirical images of a foreman and offended

===== СТРАНИЦА 85 =====
Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 85
subordinates in the satirical story by S. Purby “Shaoga bolgan tavarylga” (“A funny
incident on the threshing floor”, 1957) in comparison with the works of other Tuvan
writers as B. Hovenmey, L. Irgit , M. Kuzhuget, in particular, literary techniques
often used by writers to create satirical images - description of a portrait, speech
characteristics, physiological and psycho-emotional state of characters, ironic pathos,
artistic technique of play, images of arrogant bosses and insulted subordinates,
Heaven (Deer-Denger) and an arrogant employee, animals - the domineering Bear
and the oppressed Hare, Badger, Pig. The author refered to the publication “Shoodug
bolgash duzaashkyn” (“Satire and humor” in Tuvan) (1958), in which the theme of
a foreman and oppressed subordinates had been described. The author of the article
concludes that the story of S. Purby was the first satirical work about the boss and
subordinates, the theme of superior and subordinate was very popular in Tuvan
literature and continues to be relevant in modern Tuvan literature.

Key words: Sergei Purby, story, satirical image, literary techniques, images of
superiors and subordinates, Tuvan literature

For citation: Kuzhuget, Sh.Yu. (2023) "Satirical images in the satirical story by
S. Purby “A funny incident on the threshing floor” // Asian studies: history and
modernity, no. 2–3 (6–7). p. 83-91. DOI: 24412/2782-6139-2023-6-7-83-91.


Киирилде
Тыва чечен чогаалга сатириктиг овур-хевирлер 1930 чылдардан бээр
көстүп эгелээн. Ооӊ эгези, А.К. Калзанныӊ демдеглээни-биле алырга, В.
Көк-оолдуӊ, А. Пальмбахтыӊ, С. Токаныӊ, Б. Хөвеӊмейниӊ аттары-биле
холбашкан [Калзан 1980, с. 22]. Ылап-ла, тыва чогаалчылар амыдыралдыӊ
янзы-бүрү хөлегелиг, багай талалары-биле демисежириниӊ бир уран-
чечен аргазы сатириктиг овур-хевирлерни амгы үеге чедир билдилиг
ажыглап турар.
Тыва чогаал шинчилелинде сатириктиг овур-хевир деп билиишкинге
тускай доктаап турар шинчилелдер амдыызында чок болуп турар.
Бөлүк авторларныӊ «Тыва совет литератураныӊ төөгүзүнүӊ очерктери»
(1975), А.К. Калзанныӊ «Амыдырал болгаш литература» (1980) деп
ажылдарында мындыг билиишкиннерни чогаал шинчилекчилери А .К.
Калзан, М. А. Хадаханэ, Д. С. Куулар киирип турган: шүгүмчүлелдиг
овур-хевир, сатириктиг чечен чугаа, каттырынчыг рассказтар,
дузаашкынныг чечен чугаа, сатириктиг болгаш юморлуг чогаалдар,
шоодуглуг шиилер дээш оон-даа өске.
Моон алгаш көөрге, бистиӊ ажылывыска хамаарыштыр
шүгүмчүлелдиг овур-хевир (А.К. Калзан) деп билиишкин бар. Ону

===== СТРАНИЦА 86 =====
86 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023
тодарадырда, баштай каттырынчыг чүүлдүӊ, комизмниӊ хевирлерин
чогаал теоретиктерниӊ ылгааны ёзугаар тыва чогаалдан сайгарып көөр
бис: дузаашкын (сатира), оюн-баштак (юмор), каржы шоодуушкун
(сарказм), кочулал (ирония), каттырынчыг хөөредиишкин (гротеск)
[Борев 1970, с. 79-109]. Комизмниӊ хевирлеринге шуптузунга
шүгүмчүлел албан турар. Критик А.М. Макарянныӊ «Сатира дугайында»
(«О сатире», 1967) деп номунда бижээни-биле алырга, «Ханы, дидим
болгаш чөптүг шүгүмчүлел чокта сатира боттанмас» [Макарян 1967, с.
4]. Ынчаарга, шүгүмчүлелдиг овур-хевир дээрге ниити билиишкин апаар.
А сатириктиг овур-хевир деп билиишкинни дузаашкынныг овур-хевир
деп база адап болур. Чүге дээрге тыва чогаал шинчилелиниӊ дылында
сатира – дузаашкын, сатириктиг чогаал – дузаашкынныг чогаал деп
билиишкиннер тыва чогаал шинчилелинде шагда-ла турумчуй берген.

Шинчилел ажылыныӊ чорудуу
1957 чылда «Шын» солунга С. Пюрбюнүӊ «Шаӊга болган
таварылга» деп сатиралыг чечен чугаазы парлаттынган. Дараазында
чылын ол чогаал бөлүк авторларныӊ «Шоодуг болгаш дузаашкын»
(1958) деп тыва чогаалдыӊ баштайгы сатира, юморлуг чыындызынче
кирген. Чогаалдыӊ идейлиг ужур-утказы ниитилелде бот-тогдунар,
эрге-дужаалга ооргаланыр, бөдүүн ажылчыннарны дорамчылаар дарга
кижилерни сойгалап турар.
Тыва чогаалда дарга биле аӊаа чагырткан ажылчыннарныӊ
овур-хевирлерин, оларныӊ аразында нарын харылзааларны көргүскен
сюжеттер эвээш эвес. Эӊ баштай тыва сатириктиг чечен чугаа жанрында
бо айтырыгны С. Пюрбю көдүрүп эгелээн. Аӊаа барымдаалар эвээш
эвес. Бирээде, чогаалчы колхоз-совхозтуӊ көдээ ишчилериниӊ күш-
ажылын бедик үнелеп чораан. Ол дугайында элээн каш шүлүктерни
бижээн: «Колхозчунуӊ ыры», «Кадарчыныӊ таалал ыры», «Аныяк
кадарчы дугайында ыр», «Көдээ ишчилерге сөс», «Күш-ажылга мактал»
дээш оон-даа өске. Ийиде, чогаал шинчилекчизи В.С. Салчактыӊ «Тыва
чогаалчылар болгаш чогаалдар дугайында демдеглелдер» (2005) деп
номунда айтып турары-биле, Алдан-Маадыр аттыг чурт-шинчилел
музейинде Ада-чурттуӊ Улуг дайыныныӊ үезинде В. Деминниӊ
чуруктарынга С. Пюрбюнүӊ кочулалдыг сөзүглелдери кадагалаттынган
болуп турар [Салчак 2005, с. 40-41]:
Хертегер фриц көктүг чайын
Хей аъттыы шору, чөөн чүкче
Бодалында шымбай өөрүп,

===== СТРАНИЦА 87 =====
Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 87
Поход кылып чорувуткан.
Муӊгаш харга, ашка, соокка
Каш-ла баскаш таварышкаш,
Муӊгак бодал хөрээн долуп,
Кайгап-харап аймай берген…
Ынчаар-ла, барык 1940 чылдарда-ла чогаалчыныӊ сатира
жанрларынга шенелдези ажыттынган. 1950 чылдардан бээр С. Пюрбю
«Ындыг чүве болгулаар» деп сатириктиг чечен чугааны, А. Тольский-
биле «Шүгүмчүлел дугайы», «Кожаӊнар дугайы», «Эреӊгейлээр» деп
интермедия чугааларны бижээн.
С. Пюрбюнүӊ «Шаӊга болган таварылга» деп чогаалында кол
маадырлар – бригадир, колхоз ажылдакчылары база журналист. Мында
журналисттиӊ овур-хевири эрге-дужаалынга менээргенир, улуургак
сеткилдиг, өскелерни бастыр бригадирниӊ чөптүг эвес чоруун, мөзү-
шынарын буруу шаварынга чугула чепсек болган. Ооӊ хүлээлгези –
колхозта багай ажылчыннарны илередири, оларны солунга чырыдары.
Чогаалда журналист колхозтуӊ амыдыралын өөренип келген
хайгааракчы маадыр болуп турар. Ооӊ көрүжүнде, бирээде,
колхозчуларныӊ ажыл-ишчи бүдүжү, овур-хевирлери мынчаар илереп
кээр: Даглаштыр оваалап каан тараа аразындан улус имиӊейнип-ле тур.
Ында кандыг кижи чок дээр силер. Чаа детип чоруур оолдар тарааны
бөле эжип савалаан, дөгүй берген назылыг ашактар болгаш кадайлар
тарааны тарады эжип кургаткан; мөчек-мөчек шыӊганнарлыг күдер
кара эрлер шоодайлаан тарааны машиналарже чүдүрген; сывыра
тырткан шылба дег кыстар тараа арыглаар машина долгаан – черле
анаа турар кижи чок1. Ийиде, бригадирниӊ портрединиӊ чурумалы
көстүп кээр: Кылаӊ кара сапыктарлыг, тас кара-көк костюмнуг,
саваӊ шляпалыг, эктинде сарыг савыяа саадак астыпкан аныяк эр
кирип келди2. Маадырныӊ даштыкы хевири каас-коя, чараш кылдыр
чуруттунган. А ооӊ иштики делегейи, сагыш-сеткили – мөзү-шынары
ажылчыннар мурнунга канчаар алдынып турарындан илерээр.
Маадырныӊ физиологтуӊ кылдыныгларындан: Ийи будун хере баскаш,
холдарын быктынга даянгаш, шаӊны эргилдир көрүп тур3. База ооӊ
чугаа-домаандан: Согур сойлук сен бе? Сени канчаар эвес мен. Калчаарай
берген тарийги-дир эвес бе?! 4.
Чогаалдыӊ финалында бригадир журналистти бөдүүн ажылчын деп
1
Шоодуг болгаш дузаашкын / Ред. К. Сарыг. – Кызыл: Тываның ном үндүрер чери, 1958. 76 а.
2
Шоодуг болгаш дузаашкын / Ред. К. Сарыг. – Кызыл: Тываның ном үндүрер чери, 1958. 76 а.
3
Там же.
4
Там же.

===== СТРАНИЦА 88 =====
88 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023
бодааш, алгы-кышкы-биле сирбектеп алгаш, колхоз даргазынга эккээр.
Билип кээрге, ол журналист кижи болур. Ол бүгүден ыядып-эпсоксунгаш,
кирер чер тыппайн барган бригадирниӊ психологтуг байдалын автор
мынчаар көргүскен: Саваӊ шляпазын чүү-даа чок кылдыр сый тудуп
алган, дер-суг шааӊайны берген, дедирленип бар чыдар. Ынчап бар чыда,
артында ханы буга суунче караш диди5. Чогаалдыӊ төнчү кезээнде каас-
шиник кеттинген, чоргаар, туразында чаӊнап турган бригадирниӊ овур-
хевири харын-даа кээргенчиг апаар.
Дарга кижи, аӊаа чагырткан ажылчыннарныӊ сатириктиг овур-
хевирлери тыва басняда база арбын. Чижээлээрге, үстүнде көргенивис
бригадирниӊ овур-хевирин Адыг-даа солуй бээр:
Ажылын кым угбас болдур,
Ам бо дораан хөөглээр мен дээр! 6.
(Лидия Иргит «Чирик дуглаан дарга»)
А колхозчуларныӊ овур-хевирлерин Хаван, Морзук, Койгун, Теве
дээш оон-даа өске дириг амытаннарныӊ овур-хевирлери көргүзе бээр:
Хаван, Морзук, Койгун сугну
Караа-биле хыйыртап көөр:
Кертик чүве Теве дээнзиг,
Кемниг чүве олар-ла боор7.
(Лидия Иргит «Чирик дуглаан дарга»)
Бригадирниӊ сатириктиг овур-хевири Б. Хөвеӊмейниӊ
чогаалдарында база көскү черни ээлеп турар. Ооӊ чижээнге, «Чык
кылган» деп чечен чугаазын көрээлиӊер. Ында бригадир ырактан бичии
оолду чаптап көрүп орган. Ол токпак ыяш мунуп алгаш, чолаачы бооп,
аксы-биле мотор өттүнүп ойнап турган. Ону улгады берген оол келгеш,
чудуруун көдүрүп, эттээр чыгай берген. Бригадир дүвү-далаш-биле
маӊнап келгеш:
- Ол бичии кижини чүге дорамчылаарыӊ ол?8 – деп чемелээрге, оозу:
- Бо оол – тракторист, а мен9 – бригадир бооп ойнап турарывыс
ол-дур ийин – деп, улуг оол шөлээн тайылбырлаан. Автор уругларныӊ
оюн аргазы-биле бригадирни шоодуп тура, «кызагдаткан кижиниӊ овур-
хевиринге» трактористти көргүскен.


5
Там же.
6
Иргит Л. X. Дая чечээ. Кызыл: Тываның ном үндүрер чери, 1991. 64 ар.
7
Там же.
8
Хөвеңмей Б. Д. Чогаалдар чыындызы. Кызыл: Тываның ном үндүрер чери, 1976. 252 а.
9
Хөвеңмей Б.Д . Чогаалдар чыындызы. Кызыл: Тываның ном үндүрер чери, 1976. 252 а.

===== СТРАНИЦА 89 =====
Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 89
Совет үеде тыва чогаалчылар чүге бригадирниӊ овур-хевиринге хөй
доктаап турганыл? Ол дугайында чогаалчы Э. Донгактыӊ «Б. Хөвеӊмей -
сатирик» (1995) деп чүүлүнде тайылбырлап турары-биле алырга, партия
баштап олурар үеде, чамдык удуртукчуларны көрген мен. Хөй чон мурнунга
туруп келгеш, буга ышкаш бустап, мөөреп турарлар бар. Тыва литератураныӊ
эгелекчилериниӊ бирээзи – Байкара Хөвеӊмей амыдыралдан көрген чүүлүн
чогаалынга көргүзүп, сезиглелден үнүп алыр сорулга-биле маадырларын
оралакчы дарга, бригадир, завхоз кижилер кылып турганы база ужурлуг10.
Тыва чогаалчылар социалистиг реализмге чагыртып турганындан улуг
даргаларныӊ орнунга бригадир 2-ги чергениӊ даргазы дээн ышкаш эрге-
дужаалда кижилерни шоодуп турган.
Амгы тыва чечен чогаалда дарга болгаш аӊаа чагырткан ажылчынга
хамаарыштыр М. Күжүгеттиӊ поэзиязында ирония, чажыт кочулалдыг
аян бар:
Кудай-деңгер бедик-даа бол,
Кускуннавас, менээргенмес.
Куду бисти чемелевес.
Бис-ле харын болганчок-ла
Билиглиг бис, бедик бис деп,
Билииргей бээр чаңныг-дыр бис.
Кайызы кымдан бедик чүвел?…11
Автор бот-тогдунар, өскелерни куду көөр, эрге-дужаалынга, эртем-
билиинге менээргенип, билииргээр чоруктарны көргүзерде, деңнелге
аргазынга доктаап турар: кижи биле Дээр-Деӊгер (Кудай). Тываларныӊ
чүдүлге-сүзүү-биле алырга, Дээр – Ада. Ол улусчу философия ёзугаар
Үстүү оран, ыдыктыг октаргай болур. Ону тыва чон «Дээр», «Деңгер»,
«Хайыракан», «Кудай» деп чалбарып-чүдүп чоруур. Авторнуң «Дээр»
деп билиишкинге доктаап, ону кижи-биле деңнеп турары анаа эвес.
Чоннуң дээди медерелинде кол черни «Октаргай», «Өртемчей»,
«Космос» ээлеп турар. Ынчангаш кижи бүрүзү деӊ эргелиг, кижиден
чүгле Бойдус, Октаргай бедик, күштүг деп үзел-бодалды бо чогаалда М.
Күжүгет угаазылаан.

Түӊнел
Дузаашкынныг чогаалдарда бот-тогдунар 2-ги чергениӊ даргазы азы
бригадир база аӊаа чагырткан, «кызагдаткан» кижилерниӊ сатириктиг
овур-хевирлерин, ниитилелде туружун бир дугаар С. Пюрбю «Шаӊга
болган таварылга» деп чечен чугаазынга чырыткан. Ол Ада-чурттуӊ
Донгак Э. Л. Б. Хөвеңмей – сатирик // Шын. 1995. Янв. 20. А. 3.
10

Күжүгет М. А. Хайыра. Кызыл: ОАО «Тываполиграф», 2015. 72 а.
11

===== СТРАНИЦА 90 =====
90 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023

Улуг дайыныныӊ чылдарында В. Деминниӊ чуруктарынга кочулалдыг
сөзүглелдерни бижип турган. Ынчаар-ла амыдыралда чөптүг эвес
чүүлдерни, кижиге кижиниӊ хумагалыг чоруун чидии-биле сатиралыг
чогаалдарынга көдүрүп эгелээн. Автор «Шаӊга болган таварылга» деп
сатиралыг чечен чугаазында журналисттиӊ хайгааралындан бригадир
болгаш колхозчуларныӊ портрет чурумалын, маадырныӊ чугаазын,
психологтуг болгаш физиологтуг байдалын дамчыштыр ниитилелде эрге-
дужаалдыг кижилерниӊ адаанда бөдүүн ажылчыннарны бастыксаар,
дорамчылаар чоруун шоодуп көргүскен.
Эрге-дужаал азынган дарга биле аӊаа чагырткан ажылчыннарныӊ
сатириктиг овур-хевирлери Б. Хөвеӊмейниӊ, Л. Иргиттиӊ, М. Күжүгеттиӊ
болгаш өскелерниӊ-даа чогаалдарынга бир-тускайлаӊ сайзырап келген.
Ында дарганы Адыг, аӊаа чагыртканнарны – Хаван, Морзук, Койгун,
Теве дээш оон-даа өске дириг амытаннарныӊ сатириктиг овур-хевирлери
солуй бээр. Оон аӊгыда, бичии чаштарныӊ оюнун тускай уран-чечен
арга кылдыр ажыглааш, угаан-сарыылдыг ажылдакчы кижилерниӊ
аразында эрге-дужаал аайы-биле бот-боттарын базынчактап, кудуку
деӊнелге алдынып чоруурун кыжырып турар. Ылаӊгыя эртем-билигге,
эрге-дужаалга ооргаланыр чорукту авторлар кочулап, ону буруу шавар
сорулга-биле улусчу философияга база даянып эгелээн. Бо өртемчейде
чаяаттынган кижи бүрүзү деӊ эргелиг деп идеяны илередирде, олар
кижи биле дээрни уран-чечен деӊнелге аргазы-биле чуруп көргүскен.
Тодаргайлаарга, тыва чоннуӊ чүдүлге-сүзүү-биле Дээр –Ада болуп турар.
Кижи – ооӊ төлү болганда, кижиден чүгле Үстүү оран, Дээр-Деӊгер
бедик деп чырык үзел-бодал-биле тыва чогаалчылар ниитилелде эрге-
дужаалдыг ажылдакчы кижилерниӊ мөзү-шынарында бот-тогдунар,
кончуургаар-менээргенир улуг тура сеткилди узуткаарынга улуг үлүг-
хуузун киирип турар.

Ажыглаан литература:
1. Борев 1988 – Борев Ю.Б. Эстетика. 4-е изд. доп. М.: Политиздат, 1988. 496 с.
2. Макарян 1967 – Макарян А.М. О сатире. М.: Советский писатель, 1967. 275 c.
3. Калзан 1980 – Калзан А.К. Амыдырал болгаш литература. Кызыл: Тываның ном
үндүрер чери, 1980. 176 а.
4. Салчак 2005 – Салчак В.С. Тыва чогаалчылар болгаш чогаалдар дугайында
демдеглелдер. Кызыл, 2005. 88 а.

References:
1. Borev, Yu.B. (1988) “Estetika” [Estetika], 4-e izd. dop., Moscow, Politizdat, 496 p. (In
Russ.).

===== СТРАНИЦА 91 =====
Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 91
2. Makaryan, A.M. (1967) “About satire” [About satire], Sovetskij pisatel, Moscow, 275
p. (In Russ.).
3. Kalzan, A. K. (1980) “Amydyral bolgash literature” [Life and literature], Tyvanyң nom
үndүrer cheri, Kyzyl, 176 p. (In Tuv.).
4. Salchak, V. S. (2005) “Tyva chogaalchylar bolgash chogaaldar dugajynda demdeglelder”
[Notes about Tuvan writers and works], Kyzyl, 88 p. (in Tuv.).\


Информация об авторе:
Шенне Ю. Кужугет, научный сотрудник, Тувинский институт гуманитарных
и прикладных социально-экономических исследований при Правительстве
Республики Тыва, Кызыл, Россия, Республика Тыва 667000, ул. Кочетова, д. 4.
e-mail: shenne.kuzhuget.87@mail.ru
Author ID РИНЦ: 978596

Information about the author:
Shenne Yu. Kuzhuget, Researcher, Tuvan Institute of Humanitarian and Applied
Socio-Economic Research under the Government of the Republic of Tuva, Kyzyl,
Russia; 4 Kochetov str., Kyzyl, 667000, the Republic of Tuva, Russia.
e-mail: shenne.kuzhuget.87@mail.ru
ORCID ID: 6609-2659
@Кужугет Ш. Ю., 2023

© Хомушку (ранее публ. как Кужугет) Шенне Юрьевна 2023

Creative Commons License Статья доступна по лицензии Creative Commons «Attribution-NonCommercial» («Атрибуция — Некоммерческое использование») 4.0 Всемирная