Issue: № 2-3(6-7), 2023
Author:
Section: Philology
UDC: 811.512.151
Pages: 92-104
Views: 7
PDF downloads: 5
DOI: doi.org/10.24412/2782-6139-2023-6-7-92-104
EDN: elibrary.ru/YDUBWV
Keywords:
License: CC BY-NC 4.0
EUPHEMISMS WITH THE MEANING OF "DEATH" IN TUVAN FOLK TALES
Download PDF
The article presents the results of a study of euphemisms with the meaning of death "olum" in Tuvan folk tales. The author has collected 450 examples from 57 fairy tales published in books such as “Tyva maadyrlyg tooldar I” (1990), “Tyva tooldar III” (1955), “Tyva tooldar IV” (1957), “Tyva tooldar VI” (1963), “Tyva tooldar VII” (1968), “Tyva ulustun tooldary” (1947). Only 39 of them - euphemisms expressing the meaning of "to kill a person" have been analyzed by the athor in the article. The values of the collected euphemisms are determined and their classification by structure is carried out. In heroic fairy tales, struggle and conquest always prevail, therefore, allegories of this word are often found, which proves the richness of the Tuvan language.
Mongush N. M. (2023) “Euphemisms with the meaning of "death" in Tuvan folk tales” // Asian Studies: History and Modernity, no.2–3 (6–7). p.92-104. DOI: 10.24412/2782-6139-2023-6-7-92-104

Article text in PDF->TXT format

Download TXT
===== СТРАНИЦА 92 =====
92 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023
Научная статья

УДК 811.512.151

Тыва улустуң тоолдарында «өлүм»
деп сөстүң эвфемизмнери

(Эвфемизмы со значением «смерть»
в тувинских народных сказках)

Начын М. Монгуш
Тыва Республиканың Чазааның чанында Тываның гумани­
тарлыг болгаш тускай социал-экономиктиг шинчилелдер
институду, словарьлар секторунуң кол специализи, Кызыл,
Тыва Республика, Россия, mongusnachyn@mail.ru

Аннотация. Ук ажылда тыва улустуң тоолдарында «өлүм» деп сөстүң
эвфемизмнерин шинчилеп, оларның түңнелдерин көргүскен. Аңгы-аңгы
чылдарда парлаттынган «Тыва маадырлыг тоолдар I» (1990), «Тыва тоолдар
III» (1955), «Тыва тоолдар IV» (1957), «Тыва тоолдар VI» (1963), «Тыва
тоолдар VII» (1968), «Тыва улустуң тоолдары» (1947) деп номнарда кирген
57 тоолду сайгаргаш, 450 чижекти алган. Оларның иштинден кижини өлүрер
деп уткада ажыглаттынган 39 эвфемизмни бо чүүлде сайгарып кѳргеш, оларны
тургузуунуң аайы-биле үш аңгы бөлүкке чарган. Маадырлыг тоолдарда
демисел, эжелел, дайын-чаа үргүлчү болуп турар болгаш, ук сөстүң ойзу адаар
хевирлери хөйү-биле ажыглаттынып, тыва дылдың байлаан көргүзүп турар.
Өзек сөстер: тыва дыл, табу, ойзу адаан сөстер, эвфемизм, тыва улустуң
тоолдары
Демдеглээрде: Монгуш Н. М. «Тыва улустуң тоолдарында «өлүм» деп сөстүң
эвфемизмнери» // Азиатские исследования: история и современность. 2023.
№ 2–3 (6–7). С. 92-104. DOI: 24412/2782-6139-2023-6-7-92-104.

Начын М. Монгуш
Тувинский институт гуманитарных и прикладных социально-экономических
исследований при Правительстве Республики Тыва, главный специалист
сектора словарей, Кызыл, Республика Тыва, Россия, mongusnachyn@mail.ru

===== СТРАНИЦА 93 =====
Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 93
Аннотация. В статье представлены результаты исследования эвфемизмов со
значением смерть «өлүм» в тувинских народных сказках. Были собраны 450
примеров из 57 сказок из опубликованных книг: «Тыва маадырлыг тоолдар I»
(1990), «Тыва тоолдар III» (1955), «Тыва тоолдар IV» (1957), «Тыва тоолдар
VI» (1963), «Тыва тоолдар VII» (1968), «Тыва улустуң тоолдары» (1947). Из
них пронанализированы только 39 эвфемизмов, имеющих значение «убить
человека». Определены значения собранных эвфемизмов и проведена их
классификация по структуре. В героических сказках всегда преобладают
борьба, завоевания, поэтому часто встречаются иносказания данного слова,
что доказывают богатство тувинского языка.
Ключевые слова: тувинский язык, табу, иносказание, эвфемизм, эвфемизмы со
значением «смерть», тувинская народная сказка
Для цитирования: Монгуш Н. М. «Эвфемизмы со значением «смерть»
в тувинских народных сказках» // Азиатские исследования: история и
современность. 2023. № 2–3 (6–7). С. 92-104. DOI: 24412/2782-6139-2023-6-7-
92-104.


Еuphemisms with the meaning
of "death" in tuvan folk tales
Nachyn M. Mongush
Tuvan Institute of Humanitarian and Applied Social and Economic Research under
the Government of the Republic of Tuva, chief Specialist of the dictionary sector,
Kyzyl, Republic of Tuva, Russia, mongusnachyn@mail.ru

Abstract. The article presents the results of a study of euphemisms with the meaning
of death "olum" in Tuvan folk tales. The author has collected 450 examples from
57 fairy tales published in books such as “Tyva maadyrlyg tooldar I” (1990), “Tyva
tooldar III” (1955), “Tyva tooldar IV” (1957), “Tyva tooldar VI” (1963), “Tyva
tooldar VII” (1968), “Tyva ulustun tooldary” (1947). Only 39 of them – euphemisms
expressing the meaning of "to kill a person" have been analyzed by the athor in the
article. The values of the collected euphemisms are determined and their classification
by structure is carried out. In heroic fairy tales, struggle and conquest always prevail,
therefore, allegories of this word are often found, which proves the richness of the
Tuvan language.
Keywords: euphemism, death, Tuvan folk tale, Tuvan language, taboo, allegory
For citation: Mongush N. M. (2023) “Euphemisms with the meaning of "death" in
Tuvan folk tales” // Asian Studies: History and Modernity, no.2–3 (6–7). p.92-104.
DOI: 24412/2782-6139-2023-6-7-92-104

===== СТРАНИЦА 94 =====
94 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023
Киирилде
Кандыг-даа чоннуң төрээн дылы ‒ оларның сагыш-сеткилиниң
көрүнчүү болур. Ында чоннуң чүс-чүс чылдар иштинде тургустунуп
келген делегейже көрүжү илереттинген. Кайы-даа дылда бир-ле
коргунчуг, эпчок чүүлдерни, болуушкуннарны ойзуп адаар байдалдар
тургустунуп келир. Ындыг сөстерни дыл эртеминде «табу» дээр,
а оларны солуп, чымчадыр сөстерни «эвфемизм» дээр. Филология
эртемнериниң доктору Е.П. Сеничкина «Эвфемизмы русского языка»
деп ажылында «эвфемизм» деп терминни мынчаар тайылбырлап турар
«…это смягчённые слова и выражения. К эвфемизмам говорящий
прибегает всякий раз, когда предполагает, что тема разговора может
обидеть, принести боль или смущение собеседнику» [Сеничкина 2006,
с. 3]. А «Орус дылдың тайылбырлыг словарында» эвфемизмни «слово
или выражение, заменяющее другое, неудобное для данной обстановки
или грубое, непристойное, напр. "уснул последним сном" вместо "умер",
"неумен" вместо "глуп"» деп айтып турар [Ожегов, Шведова 2006,
с. 3373]. Тыва дылда ойзу адаар деп сөс каттыжыышкыны бар. «Тыва
дылдың тайылбырлыг словарында» айытканы болза: ойзу 1. Дорт эвес,
долганып, кыдыы-биле. – В обход, мимо (пройти). 2. Дорт эвес, шала
ѳскээр. – Иначе, иными словами [ТСТЯ 2011, с. 425]. Ындыг болганда,
«эвфемизм» деп терминни тыва дылче ойзу адаар сѳс деп очулдуруп
болур деп санап турар бис.
Тыва чон бодунуң ёзу-чаңчылдары, аажы-чаңының аайы-биле
чугаазынга ойзу адаан сөстерни хөйү-биле ажыглап чоруур. Ындыг
болганда, тыва дылды шинчилеп чораан болгаш ам-даа шинчилеп
чоруур чамдык эртемденнер ук болуушкунче кичээнгейни салып,
шинчилеледерни чорудуп турганнар. Оларга Ш.Ч. Сат [Сат 1984],
Е.М. Куулар [Куулар 2018], Н.Д. Сувандии [Сувандии 2016], К.Б. Доржу
[Доржу 2017] болгаш өскелерни-даа демдеглеп болур. Ш.Ч. Сат «Тыва
дылда табу болгаш эвфемизмнер» деп ажылында өлүм болгаш божуур
деп сөстерниң эвфемизмнери, янзы-бүрү аарыглар аттары, аң-меңниң
аттары болгаш улуг назылыг кижилерге хамаарыштыр ажыглаар
эвфемизмнерни көрген [Сат 1984]. Н.Д. Сувандии биле Е.М. Куулар
тыва литературлуг дылдың аңгы-аңгы диалектилеринде араатан аңнар
болгаш куштарның аттары болгаш оларны аңнаарынга хамаарышкан
эвфемизмнерни аңгы-аңгы шинчилел ажылдарында көрген [Сувандии
2016; Куулар 2018]. К.Б. Доржу «Антон Үержааның поэзиязында
эвфемизмнер» деп ажылында өлүм деп билиишкинниң эвфемизмнерин
анализтеп көргүскен [Доржу 2017].

===== СТРАНИЦА 95 =====
Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 95
Ѳлүм дээрге кижи бүрүзүнүң оюп эрттип шыдавазы болуушкун.
Ооң-биле холбаалыг чүүлдер билдинмес болганындан ол коргунчуг
дээрзи кымга-даа билдингир. Ынчангаш тыва чон база-ла өске чоннар
ышкаш, өлүм деп сөстү дорт адавазын кызар. Ол дугайты М.Б. Кенин-
Лопсан «Тыва чаӊчыл. Тыва чоннуӊ ыдыктыг чаӊчылдары» деп номунда
мынчаар бижээн: «Тывалар үе-дүптен тура-ла өлүм деп сөстү кижиниң
хар-назынының аайы-биле аңгы-аңгы кылдыр ойзуп адаар чорааннар.
Бир эвес чаш кижи өлген болза: чок апарган, бүрлү берген, чиде берген,
ойнай берген дижир [Кенин-Лопсан 1999, с. 54].
Эртем чүүлүнүң сорулгазы – тыва улустуң маадырлыг болгаш
анаа тоолдарында өлүм деп утканы илередир эвфемизмнериниң
ажыглаттынып турарын шинчилеп кѳѳр. Шинчилелдиң материалы
кылдыр «Тыва маадырлыг тоолдар I» (1990), «Тыва тоолдар III» (1955),
«Тыва тоолдар IV» (1957), «Тыва тоолдар VI» (1963), «Тыва тоолдар
VII» (1968), «Тыва улустуң тоолдары» (1947) деп номнарда кирген
57 тоолду сайгарып көрген, ооң иштинден 450 чижекти алган. Оларның
иштинден кижини өлүрер деп уткада ажыглаттынган 39 эвфемизмни бо
чүүлде сайгарып кѳѳр бис.
Тыва улустуң маадырлыг болгаш анаа тоолдарында дүжүлге,
эт-хөреңги, кадыннар дээш бөдүүн кижи биле хаан азы кандыг-бир
коргунчуг амытаннарның аразында демисел чоруп турар болганда,
ук болуушкуннарның киржикчилери улуг улус болур. Ынчангаш чаш
кижиниң өлүмүн көргүскени ховар таваржыр.
Тоолдардан кижини өлүрер деп уткада ажыглаттынган дараазында
чижектер тодараттынган: 1) чок кылыр; 2) ѳш кажырар, хыг кажырар;
3) кыргып-хыдыыр, кырар; 4) амы-тынга хора чедирер; 5) амы-тынга
чедер; 6) базар; 7) чорук чогудар; 8) ѳкпе-чүрээн үзе дүжүрер; 9) бажын
кезер; 10) бажын алыр; 11) эът чиир чүве арттырбас; 12) аайлаар;
13) соп каар; 14) тынын тудуп эккээр; 15) адып каар; 16) ханга боражыр;
17) базып тиилээр; 18) эндег кылыр; 19) дедир келбес черже чорудар;
20) кезээде турбас кылыр; 21) алзыр; мойнун кезип шаажылаар;
22) кара хан, кадыг эът чиир; 23) моюн сыгар; 24) хорадып каар;
25) амы-тынга кыжаныр; 26) арылдырар; чуура часкаар; 27) адыш
иштинге ойнадыр; 28) чылча дүжүрер; 29) бора-тоолайныӊ хевин
кедирер; 30) нѳгүчүлээр; 31) дайычылаар; 32) кижи бажы чиир;
33) үзе ширбиир; 34) кара бажын шашпыыр; 35) когун үзер; 36)
дазылын үзер; 37) херек үүлгедир; 38) амызын адырар; 39) алыр1.
Ук бөлүктүң эвфемизмнерин тургузуунуң аайы-биле дараазында биче
1
Ук сөстер болгаш сѳс каттыжыышкыннарындан «Тыва-орус фразеологизмнер словарында»
[Хертек 1975] дѳрдү таваржып турар: өш кажырар, амы-тынга чедер, бажын алыр, когун үзер.

===== СТРАНИЦА 96 =====
96 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023
бөлүктерге хувааган: 1. Чаңгыс сөстен тургустунган. 2. Нарын сөстерден
тургустунган. 3. Ийи азы оон хөй сөстерден тургустунган эвфемизмнер.
Чаңгыс сөстен тургустунган эвфемизмнер
Чаңгыс сөстен тургустунган эвфемизмнерге базар, аайлаар, алзыр,
арылдырар, нѳгүчүлээр, дайычылаар, алыр дээн чергелиг сѳстер
хамааржыр.
Базар. Көргенивис тоолдарда ук сөс 19 катап таваржып турар.
Чижээ: Оол олургаш: – Ийе, дайзыныӊарны баскаш, оран-чуртуӊарны
тайбыӊзырадып кагдым – деп-тир эвеспе [Тыва тоолдар III 1955, с.
16]. «Тыва дылдың тайылбырлыг словарында» ук сөстүң дараазында
уткаларын айыткан: Базар 6. Кырындан баспышаан, өлүрер. 7. Чок
кылыр, узуткаар 8. Кырынга дүрген келгеш, далашканындан азы
эскербээнинден өлүр таварар» [ТСТЯ I 2003, 200].
Аайлаар. «Тыва дылдың тайылбырлыг словарында» ук сөстүң
көжүрген утказында «Амы-тынынга чедер, өлүрер» деп утказын
киирген [ТСТЯ I 2003, 33]. «Тыва-орус словарьда» ук сөстүң: «убирать с
дороги, убивать» деп утказын база киирген [ТРС 1968, с. 27] «Тыва-орус
фразеологизмнер словарында» «аайлап кааптар» деп фразеологизм
«өлүрер» деп сөстү солуп турар [Хертек 1975, с. 19] деп айыткан. Мону
черле бир янзы аайлаза эки боор – деп, мындыг-даа сүме кадып турган
ашак иргин ийин [Тыва маадырлыг тоолдар I 1990, с. 88]. Оон аңгыда,
ук сөс малды өлүреринге хамаарыштыр база ажыглаттынар. Чижээ: Бо
хойну аайлап кѳрем.
Алзыр. «Тыва дылдың тайылбырлыг словарында» ук сөстү мынчаар
тайылбырлаан: Алзыр 2. Мага-бодунуң амы-тын-биле холбашкан чугула
кезээн ышкынар, өлүртүр [ТСТЯ 2003, с. 116].
А «Тыва-орус словарьда» тайылбырлааны: Алзыр /алыс=/ понуд.-
страд. от ал= 1) быть взятым, попадать в чьи-л. руки; 2) перен. быть
убитым; 3) перен. попадать под чье-л. влияние, поддаваться обману; 4)
перен. быть побежденным (побитым); проиграть; 5) приучать (молодняк)
к чужой матке [ТРС 1968, с. 55]
Адаанда бердинген чижекте «алзып» деп сөс «өлүртүп» дээн уткада
ажыглаттынган, ол утканы күштелдирип, тодарадып турар «олчаан
баар» деп сөс каттыжыышкыны база ажыглаттынып турар: – Ол алдын
кушту эккелиӊер дээш кандыг-даа экер-эрес кижилер чорударымга, орук
доскуулунга алзып, олчаан баар чүве-дир [Тыва тоолдар IV 1957, с. 128].
Арылдырар. – Ах, кулугурну ажынган өкпем-биле дүрген
арылдырыптым! Көрген хилинчээм орнун бичии көргүзер чүвемни! –
деп, хомудап-даа турган эр чүвеӊ иргин [Тыва тоолдар VI 1963, с. 237].

===== СТРАНИЦА 97 =====
Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 97
Үстүнде чижекте кол маадыр дайзынын уг-биле кээп, дүрген өлүргеш,
ону «арылдырыптым» деп чугаалап олурар.
Нѳгүчүлээр. – Ынаар баарыныӊ орнунга мээӊ адам-иемни нөгүчүлеп
каапкаштыӊ, мени алгаш бар – деп чугаалаан [Тыва маадырлыг тоолдар
I 1990, с. 165]. Тыва дылдың словарьларында ук сөс демдеглеттинмээн.
Чүгле 1990 чылда үнген «Тыва маадырлыг тоолдар» деп номда ону «убить»,
«прерывать жизнь» деп тайылбырлаан [Тыва маадырлыг тоолдар I 1990,
с. 267]. Сөстүң утказын тодарадып кээривиске, моол дылдан үлегерлээни
билдинип: Нөгчих – умереть, скончаться. Нөхцөх – скончаться, умереть
[БАМРС II 2001, с. 418, 422] деп утканы илередир болган.
Дайычылаар. «Тыва дылдың тайылбырлыг словарында»
«дайычылаар»: фольк. 1. Уничтожать в сражении. 2. Завоевать, отбирать
насильно [ТСТЯ 2003, с. 381]. А «Тыва дылдың этимологтуг словарында»
ук сөстү: дайычыла – ʹсражаться, воевать, драться, бороться; отбирать
насильноʹ [Татаринцев 2002, с. 68] деп тайылбырлап, «өлүрер» деп утка
бербээн. Ынчалза-даа «Тыва дылдың тайылбырлыг словарында» уткага
даянып, «өлүрер» деп сөстүң эвфемизми кылдыр алган бис: – Мээӊ
адам-иемни дайычылап каапкаш, мени алгаш, чоруй бар – деп мынчап
сөглээн [Тыва маадырлыг тоолдар I 1990, с. 166].
Алыр. Узун-Сарыг хаан соӊгу аал-ораным-даа орта эвес-тир, бо
турган аъттыӊ ээзи мени алыр дайзын ол-дур деп, бодавасты бодап,
сагынмасты сактып баксырап-ла эгелээн [Тыва тоолдар IV 1957,
с. 91]. Тыва дылда «аарыг алгаш барган», «суг алгаш барган» деп
сөс каттыжыышкыннары «аарааш өлген», «сугга дүжүп өлген» деп
уткаларны илередир. Үстүнде чижекте «дайзын алыр» дээн уткада
ажыглаттынган ы сөзүглелдиң утказындан билдинер.
Кырар. «Тыва дылдың этимологтуг словарында» тайылбырлааны:
кыр- ‘истреблять, выводить, уничтожать поголовно’ [Татаринцев 2004,
с. 409]. Ук эвфемизм хөй кижини өлүрер дээн уткалыг ажыглаттынып
турар. Чижээ: Үне халып кээрге, Далай хаан адазыныӊ демир шерии
Караты хаанныӊ хамык шериин кезик ажыр кыра берген туруп-тур
[Тыва тоолдар III, с. 61].

Нарын сөстерден тургустунган эвфемизмнер
Кыргып-хыдыыр деп нарын кылыг сѳзү ийи дѳстен укталган: кыргы
– ‘истреблять, уничтожать полностью’ [Татаринцев 2004, с. 409], хыды –
‘истреблять, уничтожатьʼ [ТРС 1968, с. 499].
Дараазында ук нарын сѳс аң-меңни хөйү-биле өлүрер деп уткада
ажыглаттынып турар: – Ол черге изиг мыйыстыг көк буга деп маӊгыс
чедип келгеш, (чонну) кыргып-хыдып каавыткан. Артканывыс бо черде

===== СТРАНИЦА 98 =====
98 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023
чедип келгеш, арганыӊ айын казып чип, аӊын-меӊин аӊнап амыдырап
чурттап чоруур улус бис ийин, оглум – деп муӊгарап чугаалап турган
чүвеӊ иргин [Тыва тоолдар III, с. 12].

Ийи азы оон хөй сөстерден тургустунган эвфемизмнер
Чок кылыр. Чижээ: Нарын чиӊге хемниӊ ортузун чурттаан
Эрелзей-Мерген дээрзи мээӊ хаан төремге каржы дайзынныӊ бирээзи
болур чүве болганда, бо дайзынны чок кылгаштыӊ, ооӊ үвүн үптеп
албас болзумза, кедизинде барып багай болур эвеспе... [Тыва тоолдар
III 1955, с. 4]. Бо эвфемизмге хамаарыштыр алырга «Тыва-орус
фразеологизмнер словарында» чок апаар деп фразеологизм бар [Хертек
1975, с. 189]. Ындыг болганда, «чок кылыр» болгаш «чок апаар» деп сөс
каттыжыышкыннары кылыг сөстүг конверсив апаар. Оон ыңай оларга
дараазында эвфемизмнерни база киирип болур: баш бээр – бажын алыр,
амы-тынга чедер – амы-тындан чарлыр, хорадып каар – хораар.
Өш кажырар, хыг кажырар. Ѳш – сагыштыы-биле багай чүве
кылыры [ТСТЯ II, с. 538]; Хыг – месть [ТРС 1968, с. 498]; Кажырар
– 1. Ойладыр, чандырар. 2. (Өжээн) негээр [ТСТЯ II, с. 36]. Тыва
дылда ѳжээн негээр деп сөс каттыжыышкыны база бар. Ынчалза-даа
ук сөстерни эвфемизм кылдыр алган чылдагаанывыс болза, тоолдуң
маадыры дайызынын албан-биле өлүрер дээш чорууру билдинер. Чижээ:
Эрелзей-Мерген олургаш: – Мен ѳштүг кижи ѳжүм кажырайн, хыктыг
кижи хыым кажырайн, акым, силер-даа ажынмаӊар… [Тыва тоолдар
III 1955, с. 10].
Чорук чогудар. Тыва дылда ук сөс каттыжыышкыны «бир-ле
черже кандыг-бир сорулгалыг чорааш, он бүдүрүп, чогудуп алган»
деп утканы илередир. А дараазында чижекте: Ашак олургаш: – Чораан
чорууӊ чогумчалыг болду бе, оглум? – деп-тир [Тыва тоолдар III 1955, с.
16]. Мында база тоолдуң маадыры көк буганы өлүрер дээш чоруп бар
чытканы сөзүглелден билдингир. Ынчангаш ак салдыг ирей көк буганы
«өлүрүп» каанын айтырып олурар. Бо сөс каттыжыышкынының чүнү
илередип турарын чүгле ийи кижи билир болганда, арготизмнерге2
чоок. Ынчалза-даа ол кыска үе дургузунда ажыглаттынып, дайызынның
өлүмүнүң дугайында болганда, эвфемизм кылдыр санап турар бис.
Бажын кезер, бажын алыр. Ук сөстер канчап-даа кээрге өлүмге кээр
2
АРГОТИЗМЫ. 1. Специфические лексические единицы социолекта, характеризующие
словарный состав языка уголовников и других социально-профессиональных групп. 2.
Лексические единицы, обороты речи, свойственные социолекту, в составе литературного языка,
в публичной речи как стилистическая категория или стилистический прием воздействия на
слушателя, читающего: Вы ж такое загибать умели, что другой на свете не умел (Маяковский);
Мы будем мочить бандитов в сортире (В. Путин) [Энциклопедический словарь-справочник…
2014, с. 25]

===== СТРАНИЦА 99 =====
Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 99
кылдыныгларны адап турар-даа болза, «өлүрер» деп сөс ажыглаттынмаан
болганындан эвфемизмнерге хамаарыштырып болур чылдагаан бар.
Чижээ: – Бо ийи ытты туткаш, бажын кезип кааӊар! – деп чарлык
болурга, ийи хааныӊ бажын кезер дээш баглай берген [Тыва тоолдар III
1955, с. 46].
Тоолдарда кижини мындыг арга-биле шаажылаары хөлчок
нептереңгей болганындан 57 тоолдуң иштинден ук эвфемизмнер 28
катап таваржып турар.
Соп каар. Хеймер-оол бичии борбак дажын кѳргүскеш: – Шак бо
даш-биле соп каар-ла мен – деп харыылаарга... [Тыва тоолдар III 1955,
с. 93].
«Согар» деп сөс тыва дылда бода малдың тынын үзеринге
хамаарылгалыг ажыглаттынып турар. Бо таварылгада кижиге
хамаарыштыр ажыглаттынган.
Базып тиилээр. Бо таварылгада хүрешкеш октап, тиилеп алган деп
болур. Ынчалза-даа «базар» деп сөс колдуунда-ла «өлүрген» деп уткалыг
ажыглаттынар. Чижээ: Тевене-даа Сайын-оол мөгени базып тиилээш,
Тайга-Саралазын даргададып салгаш, Кавындыныӊ он чеди сай куу
кадынын, ара-албатызы, азыраан малы-биле эккээр дээш чорупкан
иргин [Тыва тоолдар IV 1957, с. 27].
Хорадып каар. Ук эвфемизм хөй кижиге азы дириг амытаннарга
хамаарыштыр ажыглаттынар турган болза, бо таварылгада чаңгыс
кижиге хамаарыштыр ажыглаттынганы-биле солун. Чижээ: – Мээӊ
эки адамны өлүрген сен - дээш, бөле куспактаарга, арай холу четпес,
тевер дээрге, арай буду четпес. Моон биче өзүп алган боорумгай! - деп,
ак саргы дег сырбактанып, адырылбайн турган. Оон эр арай деп хол,
будун адыра тырткаш, бөле-хаара тудуп ал-ла, черге арай деп хора чок
кылдыр хорадып каан [Тыва тоолдар VI 1963, с. 210].
Үзе ширбиир. Бо сөс каттыжыышкынының бирги «үзе» деп
компонентизи «шавар» азы «согар» деп сөстер-биле ажыглаттынар. Бо
таварылгада «ширбиир» деп сөстү ажыглааны солун. Чижээ: Бирээзиниӊ
мойнундан, бирээзиниӊ белинден үзе ширбигилей каап туруп-тур [Тыва
маадырлыг тоолдар I 1990, с. 191].
Амы-тынга хора чедирер, амы-тынга чедер. Хора чедирер деп сөс
каттыжыышкыны амы-тын деп сөс-биле кады ажыглаттынганда, өлүрер
деп утка илередир апаар. Чижээ: – Ындыг болза, ирем, мен ол хоралыг
амытанны дыӊнааш, ооӊ амы-тынынга хора чедирип болур ирги бе деп
бар чыдар кижи мен, ооӊ илби-шидизин айтып берип көрүӊер – деп-тир

===== СТРАНИЦА 100 =====
100 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023
[Тыва тоолдар III 1955, с. 13].
Эът чиир чүве арттырбас. Дилгижек-оол ыглаӊайнып: – Ындыг
болза үстүгүлерниӊ Курбусту хааныныӊ аалынга чордум, «алдыы оранда
эът чиир, оът чиир чаактыг чүве арттырбас, чаактыг бажын чара
чаӊнык дүжүрүп кааптар мен» деп кончуг Курбусту хаан килеӊнээн,
ынчангаш тын – алдын, хүн – күзел болгаш баш сугар чүве тыппайн
турарым ол-дур ийин – деп-тир эвеспе [Тыва тоолдар III 1955, с. 69].
Үстүнде чижекте «эът чиир, оът чиир чүве» дээрге кижилер биле дириг
амытаннар болур, оларны доозазын өлүрер дээнин көргүскен.
Дедир келбес черже чорудар. Олар база-ла сүмелешкеш, черле
дедир келбес черже чорудар-дыр боларны дээш, база-ла куш өттүнүп
эткеннер-дир [Тыва тоолдар IV 1957, с. 117]. Бо чижекте кижини бир
черже чорупкаш, аңаа олчаан өлзүн дээрде ук эвфемизмни ажыглааны
онзагай.
Кезээде турбас кылыр. – Ол чүү дээриӊ ол боор, күжүр оглукум,
албыстай берип-тир сен, сен хамаанчок кандыг-даа экер-эрес эрлер
келгеш, шыдыраалааш чадап каан, дуу ховуда даш көжээлерни көрбедиӊ
бе, кончуун, сени база ынчаар кезээде турбас кылдыр хуулдур үрүптер,
ынчап калчааравайн, биске оол бол – деп-тир эвеспе [Тыва тоолдар IV
1957, с. 118]. Мында чайлаш чок өлүртүп каарын, өлген кижи кажан-даа
туруп келбезин элдээртип, чечен-мерген ойзу чугаалаан.
Мойнун кезип шаажылаар. Шаажылаары дээрге-ле кеземчениң
дээди чадазы, чүгле амы-тынынга чедер турганы дараазында чижекте
көстүр: Хаан ажынып килеӊнээш, ийи улуг оглун дүржок хейлер дээш,
мойнун кезип шаажылаан иргин [Тыва тоолдар IV 1957, с. 135].
Кара хан, кадыг эът чиир. Ханын төгүлдүр эттеп-эриидеп, ооң
амы-тынынга чедип каар дээнин элдээрткен: – Херек чок чүвени чүге
эккелдирген, мээӊ кара ханым, кадыг эъдим чиир бодааны ол ирги бе? –
деп, ажынып турган иргин [Тыва тоолдар VI 1963, с. 38].
Амы-тынга кыжаныр. Ук сөс каттыжыышкыны кижини өлүрер
дээнин илередир. «Кыжаныр» деп сөс кандыг-бир хора чедирерин база
илередип болур, ынчалза-даа дараазында чижекте болгаш тоолдуң
сөзүглелинде кол маадыр өлүрткен турган. – Эр бодуӊ эр-ле-дир сен,
эрес угааныӊ арай-ла уян-дыр. Амы-тыныӊга кыжанган артыӊда
дайзыныӊны биле тура, чүге арагалап-хымызадыӊ? Ооӊ кеземчези
кылдыр аът чок чадаг, бо өртемчейге үш айныӊ тозан хонук чурттаар
сен – дээш маӊнап чоруй барган [Тыва тоолдар VI 1963, с. 62].

===== СТРАНИЦА 101 =====
Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 101
Бора-тоолайныӊ хевин кедирер. Оон Танаа-Херелге аъды тура
база-ла: – Бора-тоолайныӊ хевин кедирбес болзуӊза, бо чаага бастырар
сен. [Тыва маадырлыг тоолдар I 1990, с. 127].
Көргенивис чижекте ам болур болуушкуннуң мурнунда бора-
тоолайны кедеп олургаш өлүрген, ам дараазында дилгини база шак-ла
ынчаар өлүрер дээрзин ындыг янзылыг элдээрткен.
Кара бажын шашпыыр. Ук сөс каттыжыышкыны-биле шаажылаткан
кижиниң бажын кезип өлүрер дээнин көргүскен, чижээ: Mөге олургаш:
‒ Чүү мындыг олут кижизинге чугаа, чорук кижизинге саат болган,
чораан бодун, мунган аъдын билинмес чүвел? Аксын-сөзүн алгаш, кара
бажын шашпыыр кулугур-дур!» ‒ деп, ажынып-хорадап туруп-тур
эвеспе [Тыва тоолдар VII 1968, с. 122].
Ук тема-биле ажылдап тура, Я.Ш. Хертектиң «Тыва-орус
фразеологизмнер словарында» [Хертек 1975] «өлүм» деп сөстү ойзу адаан
фразеологизмнерниң хөйүн база эскерген бис. Оларга: аайлап кааптар,
аза ораны баар болгаш оон-даа өске 55 быжыг сөс каттыжыышкыннары
хамааржыр. Коргунчуг, хоруглуг болгаш эпчок сөстерни ойзуп, өскээр
адаар чаңчыл эвфемизмнер тывылдырар болганда, ук фразеологизмнерни
база эвфемизмнер кылдыр санап болур.
Түңнел
Тыва чонга «өлүрер» деп сөс аажок коргунчуг болганындан, каржы
дайызыннарга хамаарыштыр безин ону дорт адавайн чораан. Моон алгаш
көөрге, тыва чон черле шаг-төөгүден аксы-сөзү чымчак чораанындан,
ол сөстүң коргунчуг болганындан «өлүм» деп сөстү дорт адавайн
чорааны ооң орнунга ажыглап турганы эвфемизмнерниң хөйү, дылдың
сөс курлавырының кайы хире байлаан бадыткап турар. Тыва улустуң
маадырлыг тоолдарында үргүлчү демисел, дайын-чаа бар болгаш, бо
эвфемизмнерниң хөй ажыглаттынганы билдингир.

Ажыглаан литература:
1. Арутюнова 1976 – Арутюнова Н. Д. Предложение и его смысл. Логико-
семантические проблемы. М.: Наука, 1976. 382 с.
2. Доржу 2017 – Доржу К. Б. Эвфемизмы в поэзии Антона Уержаа // Вестник.
Социальные и гуманитарные науки, 2017. 149 с.
3. Каксин 2016 – Каксин А. Д. О табу и подставных названиях в хантыйском и
хакасском языках // Томский журнал лингвистических и антропологических
исследований. 2016. № 1 (11). С. 45-52.
4. Каксин 2017 – Каксин А. Д. Табуированная и эвфемистическая лексика,
обозначающая зверей и животных в хакасском языке // Мир науки, культуры,
образования. 2017. № 4. С. 249-251.

===== СТРАНИЦА 102 =====
102 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023
5. Кенин-Лопсан 1999 – Кенин-Лопсан М. Б. Тыва чаӊчыл. Тыва чоннуӊ ыдыктыг
чаӊчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: Священные традиции
тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества
при Министерстве образования Республики Тыва: Издательство «Новости Тувы»,
1999. 352 с.
6. Ларин 1961 – Ларин Б. А. О эвфемизмах // Уч. записки ЛГУ. – Серия филологических
наук. 1961. Вып. 60. № 301. С. 110-117.
7. Монгуш 2009 – Монгуш Д. А. Об одном типе предложения фразеологизированной
структуры в тувинском языке // Тувинский язык и письменность. Избранные
труды. Научное издание. Кызыл. ГУП РТ «Тываполиграф». 2009. 248 с.
8. Ожегов, Шведова 1996 – Ожегов С. И., Шведова Н. Ю. Толковый словарь русского
языка. М.: ИТИ Технологии. Изд-е 4-е, доп. 2006. 2152 с.
9. Павлова 1996 – Павлова И. П. Лексическая система эвфемизмов якутского языка:
семантика и структура. Автореферат диссертации на соискание ученой степени
кандидата филологических наук. – Якутск, 1996. 23 с.
10. РТС 1980 – Русско-тувинский словарь. М.: Русский язык, 1980. 660 с.
11. Сат 1981 – Сат Ш. Ч. Табу и эвфемизмы в тувинском языке // Советская тюркология,
№ 5, 1981. С. 42-45.
12. Сеничкина 2008 – Сеничкина Е. П. Словарь эвфемизмов русского языка /
Е. П. Сеничкина. М.: Флинта; Наука. 2008. 464 с.
13. Сеничкина 2006 – Сеничкина Е. П. Эвфемизмы русского языка: Спецкурс: Учеб.
пособие / Е. П. Сеничкина. – М.: Высшая школа, 2006. 151 с
14. Сувандии 2016 – Сувандии Н. Д. Табу и эвфемизмы в охотничьей лексике
тувинского языка // Филологические науки. Вопросы теории и практики. 2016.
№ 5 (59): в 3-х ч. Ч. 2. C. 138-141.
15. Татаринцев 2000 – Татаринцев Б. И. Этимологический словарь тувинского языка.
Toм I. – Новосибирск: «Наука». 2000. 398 с.
16. Татаринцев 2002 – Татаринцев Б. И. Этимологический словарь тувинского языка.
Toм II. – Новосибирск: «Наука». 2002. 388 с.
17. Татаринцев 2004 – Татаринцев Б. И. Этимологический словарь тувинского языка.
Toм III. – Новосибирск: «Наука». 2004. 438 с.
18. Татаринцев 2008 – Татаринцев Б. И. Этимологический словарь тувинского языка.
Том IV. Новосибирск: «Наука». 2008. 440 с.
19. ТСТЯ 2003 – Толковый словарь тувинского языка. – Новосибирск: «Наука». 2003.
597 с.
20. ТСТЯ 2011 – Толковый словарь тувинского языка. – Новосибирск: «Наука».
2011.796 с.
21. ТРС 1968 – Тувинско-русский словарь. – М.:Изд-во восточной литературы. 1968.
646 с.
22. Тыва маадырлыг тоолдар I – Кызыл, 1990. 272 с.
23. Тыва тоолдар III – Кызыл, 154 с.
24. Тыва тоолдар IV – Кызыл, 1957. 183 с.
25. Тыва тоолдар VI – Кызыл, 1963. 240 с.
26. Тыва тоолдар VII – Кызыл, 252 с.
27. Тыва улустуң тоолдары ‒ Кызыл, 1947. 329 с.
28. Хертек 1975 – Хертек Я. Ш. Тыва дылдың фразеологтуг словары. Кызыл, 1975.
205 с.

===== СТРАНИЦА 103 =====
Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023 103
29. Яимова 1985 – Яимова Н. А. Табуированная лексика и эвфемизмы в алтайском
языке. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата
филологических наук – Москва, 1985. 18 с.

References:
1. Arutyunova, N.D. (1976) “Predlozhenie i yego smisl. Logiko-semanticheskie problemy”
[The sentence and its meaning. Logical and semantic problems], Moscow, Nauka, 382
р. (In Russ.).
2. Dorzhu, K. B. (2017) “Evfemizmi v poezii Antona Uerzhaa” [Euphemisms in the poetry
of Anton Uerzhaa], Vestnik. Sotsialʼnie i gumanitarnie nauki, 149 р. (In Russ.).
3. Kaksin, A. D. (2016) “O tabu i podstavnikh nazvaniyakh v khantiiskom i khakasskom
yazikakh” [About taboos and fake names in the Khanty and Khakass languages], Tomskii
zhurnal lingvisticheskikh i antropologicheskikh issledovanii, no. 1 (11). р. 45-52. (In
Russ.).
4. Kaksin, A. D. (2017) “Tabuirovannaya i evfemisticheskaya leksika, oboznachayushchaya
zverei i zhivotnikh v khakasskom yazike” [Taboo and euphemistic vocabulary denoting
animals and animals in the Khakass language], Mir nauki, kulʼturi, obrazovaniya, no. 4,
p. 249-251. (In Russ.).
5. Kenin-Lopsan, M. B. (1999) “Tiva chanchil. Tiva chonnun idiktig chanchildari” [Tuvan
traditions. Sacred Traditions of the Tuvan people], Kyzyl, 352 р. (In Tuv.).
6. Larin, B. A. (1961) “O evfemizmakh” [On euphemisms], Uch. zapiski LGU, Seriya
filologicheskikh nauk, vоl. 60, no. 301, р. 110-117. (In Russ.).
7. Mongush, D. A. (2009) “Ob odnom tipe predlozheniya frazeologizirovannoi strukturi v
tuvinskom yazike” [About one type of sentence phraseologized structure in the Tuvan
language] Tuvinskii yazik i pismennostʼ. Izbrannie trudi. Nauchnoe izdanie. Kyzyl,
"Tyvapolygraf", 248 р. (In Russ.).
8. Ozhegov, S. I., Shvedova, N. Yu. (2006) “Tolkovii slovarʼ russkogo yazika” [Explanatory
dictionary of the Russian language], Moscow, 4th edition, supplement, 2152 р. (In Russ.).
9. Pavlova, I. P. (1996) “Leksicheskaya sistema evfemizmov yakutskogo yazika: semantika
i struktura” [Lexical system of euphemisms of the Yakut language: semantics and
structure]. Abstract of Philol. Cand. Diss. Yakutsk, 23 р. (In Russ.).
10. RTS (1980) “Russko-tuvinskii slovarʼ” [Russian-Tuvan Dictionary]. M.: Russkii yazik,
660 р. (In Russ.).
11. Sat, Sh. Ch. (1981) “Tabu i evfemizmi v tuvinskom yazike” [Taboos and Euphemisms in
the Tuvan language], Sovetskaya tyurkologiya, no. 5, р. 42-45. (In Russ.).
12. Senichkina, Ye. P. (2008) “Slovarʼ evfemizmov russkogo yazika” [Dictionary of
euphemisms of the Russian language], M.: Flinta; Nauka, 464 р. (In Russ.).
13. Senichkina, Ye. P. (2006) “Evfemizmi russkogo yazika: Spetskurs: Ucheb. posobie”
[Euphemisms of the Russian language: Special course: Textbook], M.: Visshaya shkola,
151 р. (In Russ.).
14. Suvandii, N. D. (2016) “Tabu i evfemizmi v okhotnichei leksike tuvinskogo
yazika” [Taboos and euphemisms in the hunting vocabulary of the Tuvan language]
Filologicheskie nauki. Voprosi teorii i praktiki, no. 5 (59), р. 138-141. (In Russ.).
15. Tatarintsev, B. I. (2000) “Etimologicheskii slovarʼ tuvinskogo yazika” [Etymological
dictionary of the Tuvan language], vol. I, Novosibirsk, Nauka, 398 р. (In Russ.).
16. Tatarintsev, B. I. (2002) “Etimologicheskii slovarʼ tuvinskogo yazika” [Etymological
dictionary of the Tuvan language], vol. II, Novosibirsk, Nauka, 388 р. (In Russ.).

===== СТРАНИЦА 104 =====
104 Азиатские исследования: история и современность, №2-3 (6-7), 2023
17. Tatarintsev, B. I. (2004) “Etimologicheskii slovarʼ tuvinskogo yazika” [Etymological
dictionary of the Tuvan language], vol. III, Novosibirsk, Nauka, 438 р. (In Russ.).
18. Tatarintsev, B. I. (2008) “Etimologicheskii slovarʼ tuvinskogo yazika” [Etymological
dictionary of the Tuvan language], vol. IV, Novosibirsk, Nauka, 440 р. (In Russ.).
19. TSTYA (2003) “Tolkovii slovarʼ tuvinskogo yazika” [Explanatory dictionary of the
Tuvan language], Novosibirsk, «Nauka», 597 р. (In Russ.).
20. TSTYA (2011) “Tolkovii slovarʼ tuvinskogo yazika” [Explanatory dictionary of the
Tuvan language], Novosibirsk, «Nauka», 796 р. (In Russ.).
21. TRS (1968) “Tuvinsko-russkii slovarʼ” [Tuvan-Russian Dictionary], M.:Izd-vo
vostochnoi literatury, 646 р. (In Tuv.-Russ.).
22. “Tyva maadyrlyg tooldar” [Tuvan heroic Tales], vol. I, Kyzyl, 1990, 272 p. (In Tuv.).
23. “Tyva tooldar” [Tuvan fairy tales] vol. III, Kyzyl, 1955, 154 p. (In Tuv.).
24. “Tyva tooldar” [Tuvan fairy tales] vol. IV, Кyzyl, 1957, 183 p. (In Tuv.).
25. “Tyva tooldar” [Tuvan fairy tales] vol. VI, Kyzyl, 1963, 240 p. (In Tuv.).
26. “Tyva tooldar” [Tuvan fairy tales] vol. VII, Kyzyl, 1968, 252 p. (In Tuv.).
27. “Tyva ulustun tоoldary” [Tuvan folk tales], Kyzyl, 1947, 329 p. (In Tuv.).
28. Khertek, Ya. Sh. (1975) “Tiva dildin frazeologtug slovari” [Phraseological dictionary of
the Tuvan language], Kyzyl, 205 р. (In Tuv.).
29. Yaimova, N. A. (1985) “Tabuirovannaya leksika i evfemizmi v altaiskom yazike”
[Taboo vocabulary and euphemisms in the Altai language], Abstract of Philol. Cand.
Diss. Moscow, 18 р. (In Russ.).

Информация об авторе:
Начын М. Монгуш, аспирант кафедры тувинской филологии и общего
языкознания ТывГУ, главный специалист сектора словарей Тувинского
института гуманитарных и прикладных социально-экономических
исследований при Правительстве Республики Тыва, Кызыл, Россия;Республика
Тыва, 667000, Россия, Кызыл, ул. Кочетова 4.
e-mail: mongusnachyn@mail.ru
Author ID РИНЦ: 1080648

Information about the author:
Nachyn М. Mongush, Postgraduate Student of the Department of Tuvan Philology
and General Linguistics of TyvSU, Chief Specialist of the Dictionary Sector,
Tuvan Institute of Humanitarian and Applied Socio-Economic Research under the
Government of the Republic of Tuva, Kyzyl, Russia; 4 Kochetova str., Kyzyl, the
Republic of Tuva, Russia.
e-mail: mongusnachyn@mail.ru
ORCID ID: 0000-0001-8784-3323

© Монгуш Н. М., 2023

© Nachyn M. Mongush 2023

Creative Commons License This article is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License